حضرت آیه الله العظمی حاج سید سیستانی (دام ظله) در روز 9 ربيع الاول سال 1349 هـ ق در شهر مقدس مشهد از خاندانی معروف به علم و تدین چشم به دنیا گشود.  ایشان از خاندان  سادات حسینی می باشند که در عهد صفوی سلطان حسین صفوی جد اعلای ایشان را به منصب شیخ السلام در سیستان منصوب نمود  و جد ایشان با خانواده شان به سیستان منقل و سکونت کردند. در سال 1360 هـ  پس از فراگیری علوم ابتدائی مقدمات و سطح نزد برخی از اساتید و مدرسان به فراگیری علوم عقلیه و معارف الهیه پرداخت.

ایشان دروس شرح الفیه ابن مالک, مغنی ابن هشام و مطول تفتازانی و مقامات حریری و شرح النظام را نزد مرحوم ادیب نیشابوری و بعضی دیگر از اساتید علم  پرداخت.  همچنین ایشان شرح لمعه و قوانین را نزد مرحوم سید احمد یزدی معروف به نهنگ و قسمتی از دروس سطوح مثل مکاسب و رسائل و کفایه را نزد عالم جلیل شیخ هاشم قزوینی فرا گرفت. ایشان شرح منظومه سبزواری و شرح الاشراق و اسفار را تحت تعلیم مرحوم آیسی تحصیل کرد.  وی دروس خارج را در مشهد به اتمام رساند و از محض علامه محقق میرزا مهدی اصفهانی (قدس سره) بهره های فراوانی برد .   سپس در حیات مرجع بزرگ سید حسین بروجردی (قدس سره) به سال 1368 هـ ق وارد شد و از محضر علما و فضلا آن زمان از جمله آیت الله آقا سید حسین بروجردی در فقه و اصول بهره فراوان برد و از دانش و معرفت فقهی  او بویژه در علم رجال و حدیث استفاد های بسیاری کرد. وی همچنین در دروس فقه و عالم فاضل سید حجت کوهکری (قدس سره ) و تعدادی از علمای معروف آن دوره شرکت نمود. پس از آن در سال 1371 هــ ق قم را ترک و بسوی سرچشمه حوزه های علم و فضیلت یعنی نجف اشرف هجرت کردندو آنجا در درسهای بزرگان علم و اندیشه همچون آیات عظام : حکیم، شیخ حسین حلی، خوئی (ره) شرکت کردند.  حضرت آیت الله سیستانی (دام ظله) بیشتر در دروس و بحث های خوئی در فقه و اصول و بحث و تدریس خارج مکاسب شیخ انصاری (قدس سره) پرداختند سپس شرح کتاب العروة الوثقی را آغاز و کتاب الطهارة و بیشتر فروع کتاب الصلاة و قسمتی از کتاب خمس را به اتمام رساندند .  معظم له در سال 1381 دروس بحث خارج اصول را آغاز کردند. همچنين در اين مدت در موضوعات مختلفى همچون كتاب قضاء و ابحاث ربا و قاعده الالزام و قاعده تقيه بحثهاى فقهى داشته اند. همچنين در اين مدت بحثهايى در علم رجال كه شامل حجيت مراسيل ابن ابى عمير و شرح مشيخة التهذيبين و غيره نيز داشته اند.
   

حضرت آبت الله العظمی سیستانی از برجسته ترین و با استعدادترین شاگردان در بحوث اساتید خوب بود.  وی با حضور ذهن عالی و کثرت تحقیق در مسائل فقهی و  رجال و آشنائی فروان با نظریات علمی در دروس اساتید خود چون سید ابوالقاسم خوئی (قدس سره) و علامه حسین حلی (قدس سره ) حاضر می شد.   . و مـعروف است كه آيت اللّه خوئى (قدس سره ) به هيچ يك از شاگردان خود, بجز حضرت آيت اللّه الـعـظمى سيستانى (دام ظله ) و آيت اللّه شيخ على فلسفى (كه از علماى معروف مشهد مى باشد) گواهى خطى ندادند.  همچنین علامه اقا بزرگ تهرانی (قدس سره) از مهارت حضرت آیت الله العظمی  سیستانی و درایت وی در علم رجال و حدیث در گواهینامه خود به حضرت آیت الله العظمی  سیستانی تمجید کرد. 

 حضرت آيت اللّه العظمى سيستانى (دام ظله ) بحثهای فقهی و اصولی را چون مکاسب, طهارت ، نماز ، قضا ، خمس , و قواعد ربا ، تقیه را 34 سال پیش به اتمام رساند. وى تـدريـس اصول را در سه دوره تمام كرد, كه بعضى از بحثهاى اين دوره , مثل بحثهاى اصول عـلمى و تعادل و تراجيح و همچنين بعضى از مباحث فقهى , و برخى از ابواب نماز و قاعده تقيه و الزام , آماده چاپ است .   

حـضرت آيت اللّه العظمى سيستانى (دام ظله ) برای تدریس و بحث روش متفاوتی را از دیگر اساتید حوزه به اجرا برد.  زیر بیان مختصری از روشهای تدریس ایشان است.

1-  بیان تاریخ بحث و تقسیم بندی آنها بر مبنای مسائل فلسفی , عقیدتی  و یا سیاسی. 

ایشان نظر درارند که اطلاعات مورد نیاز در مورد تاریخ بحث ما را به حقیقت و افکار و آرا درست می رساند. 

 2- پيوند ميان فكر حوزوى و فرهنگهاى معاصر.  کتاب الکفایه که عقيده خود درباره معانى الفاظ را بر اساس نظريه فلسفى معاصر, كه بنام ((نظريه تكثر ادراكى )) در فعاليت ذهن بشرى و خلاقيت آن است , منسوب به ایشان است. 

 3- ایشان اهتمام به اصولی که با فقه ارتباط دارد می دهد.  دروس حضرت آيت اللّه العظمى سيستانى (دام ظله )  مبنا بر کوشش و بذل فراوان برای به دست آوردن مبنای علمی محکم و استوار در بحثهای اصولی در رابطه با روشهای استنباط  می باشد.

4- دروس حضرت آيت اللّه العظمى سيستانى (دام ظله ) از نوع آوری بالای بر قرار بود.

 5-  نـكـاح اهل شرك جايز است : حضرت آيت اللّه العظمى سيستانى (دام ظله ) اين قاعده را كه ((تـزاحـم )) نـام دارد, و فـقـهـا و اصوليين آن را بعنوان يك قاعده عقلى يا عقلائى صرف , مطرح مـى كـنـند, ضمن قاعده ((اضطرار)), كه يك قاعده شرعى و نصوص زيادى درباره اش ذكر شده , مثل ((هر چيزى را كه خداوند حرام كرده است براى مضطر حلال كرده )), مى دانند. پس , در واقع , قاعده ((اضطرار)) همان قاعده ((تزاحم )) است . و يـا ايـنـكه فقها و اصوليين قاعده اى را بيهوده طول مى دهند, مانند آنچه در قاعده ((لا تعاد)) مشاهده مى كنيم . كه فقها آن را, به دليل وجود نص مخصوص نماز مى دانند. در صـورتـى كـه آيت اللّه العظمى سيستانى (دام ظله ) روايت ((لا تعاد الصلاة الا من خمسة )) را مصداق كبراى ديگرى كه شامل نماز و واجبات گوناگون مى باشد, مى شناسند. ايـن كـبرى در آخر متن روايت موجود است كه عبارت است از ((و لا تنقض السنة الفريضة )), پس آنـچـه كـه مسلم است در نماز و غيره ترجيح فريضة بر سنت است , مانند ترجيح وقت و قبله , زيرا وقت و قبله از فرايض هستند نه سنت 

 6-  حضرت آيت اللّه العظمى سيستانى (دام ظله ) دیدگاه اجتماعی متفاوتی دارد و ترجمه تحت اللفظی متون را کافی می داند و به معانی وسیع متن و فراتر از آن می پردازد.  

7- حضرت  آيت اللّه العظمى سيستانى (دام ظله ) بر اين عقيده هستند كـه يك فقيه بايد از زبان و دستور عرب اطلاع كامل داشته باشد, و با نثر, اشعار و مجازهاى عربى آشنا باشد تا بتواند متون را بر طبق موضوع , نه ذات , درك و طبقه بندى كند. و نـيـز بـايد بر احاديث اهل بيت (عليهم السلام ) و راويان آن , احاطه كامل داشته باشد زيرا معرفت علم رجال براى هر مجتهد واجب و ضرورى است.  ايشان بر اين عقيده اند كه براى تعيين شخصيت راوى و تاييد كردن او تا اينكه بتوان يك حديث را, حـديـث مسند يا مرسل ناميد, بايد به روش طبقات اعتماد كرد

8- آيت اللّه العظمى سيستانى (دام ظله ) بحثها را از یک مکتب یا عقیده بررسی و مطالعه نمی کند.  ایشان آرای علمای معروف مشهد چون میرزا مهدی اصفهانی (قدس سره ) و ارای علمای معروف قم چون آرای آیت الله بروجردی (قدس سره ) و نیز آرای علمای نجف اشرف چون آراى آيت اللّه خوئى (قدس سـره ) و شيخ حسين حلى (قدس سره ) را همه با هم مطرح می کند.  در حقيقت , اين نوع روش , زوايا و گوشه هاى بحث را به نحو احسن به شاگردان نشان مى دهد.

 
روش فقهی حضرت  آيت اللّه العظمى سيستانى (دام ظله ) به صورت زیر می باشد.

1- مـقـايـسـه ميان فقه شيعه و فقه ديگر مذاهب اسلامى , زيرا, بدون ترديد, آگاه شدن از تفكر فـقهى اهل تسنن در عصر به وجود آمدن متن , مثل ((موطا مالك )) و ((خراج ابويوسف )) و امثال آنـهـا, ايـن امكان را به ما مى دهد تا از مقاصد ائمه (عليهم السلام ) و نظر ايشان هنگام گفتن اين حديث يا آن سخن , مطلع شويم.

2 ـ بكارگيرى علم حقوق معاصر در بعضى از موارد فقهى , مانند مطالعه قانون دولت عراق , مصر و فرانسه , هنگام بررسى ((كتاب بيع و خيارات )), چرا كه شناختن اساليب قانونى معاصر به انسان تـجـربـيـات زيـادى مـى بخشد, كه بتواند در تحليل قواعد فقهى و توسعه دادن به طرز تفكر او و موجبات تطبيق آن همه نكات مهم , فعال باشد.

3 ـ  حضرت آيت اللّه العظمى سيستانى (دام ظله ) سعى بر اين دارد كه به بعضى از قواعد فقهى تنوع بخشد. مثلا درباره قاعده ((الزام )), كه بعضى از فقها آن را به عنوان قاعده ((مصلحت )) مى شناسند كه بر اسـاس آن مـسلمانها, حق دارند براى بدست آوردن منافع شخصى خود, گاهى از قوانين مذاهب ديـگـر اسلامى , ولو اينكه اين قوانين با مذهب اصلى خود آنها سازگار نيست , تبعيت مى كنند, در صـورتـى كـه حضرت آيت اللّه العظمى سيستانى (دام ظله ) اين وضع را قبول ندارند, و احترام هر مذهب و قوانين آن مذهب و مذاهب ديگر را, واجبتر و مقدمتر مى دانند, همانند قاعده ((لكل قوم نكاح )) يعنى (هر ملت , نكاح و رسم ازدواج مخصوص به خود را دارد).

حضرت آیت الله سیستانی (دام ظله) از روحیه ایده آل و شخصیت عالی برخردار است. ایشان عالم ربانی و درارای فضایل و مکارم اخلاقی فوق العاده برخوردار است. ايشان عاشق علم هستند, و ارادت خاصى نسبت به معرفت و رسيدن به حقايق دارند.   هميشه كتاب به دست هستند, و هرگز خواندن , تتبع , بحث و آگاه شدن از آراى ديگر علما را فراموش نكردند. و به تمام ارای اعلما دیگر احترام فوق العاده دارند.  , هـمـيشه درسها و بحثهايى كه حضرت آيت اللّه العظمى سيستانى (دام ظله ) با شـاگـردانشان بر پا مى كنند, بر اساس ادب و احترام دوجانبه ميان شاگرد و استاد بوده و هست , گرچه حتى بسيارى از موضوعات يا بحثهايى كه جلوى ايشان مطرح مى شوند, ضعيف و بى پايه اند. خصوصيات حضرت آيت اللّه العظمى سيستانى (دام ظله ) اين است كه سعى دارند جوابى را كه به شاگردانشان مى دهند تكرار كنند, تا آنها مساله مطرح شده را درك كنند. امـا, اگـر سـئوال كننده روى نظر خود اصرار كند, حضرت آيت اللّه العظمى سيستانى (دام ظله ) سكوت را ترجيح مى دهند.
حـضـرت آيت اللّه العظمى سيستانى (دام ظله ) هميشه به شاگردان خود توصيه مى كنند كه به اساتيد و علما اعلام احترام بگذارند, و هنگام سئوال يا بحث هر موضوع با آنان , نهايت ادب را رعايت كنند. وى مدام از اساتيد خود, و روحيه عالى ايشان اخبار و قصه هاى فراوانى نقل مى كند.  آيت اللّه سيستانى (دام ظله ) در مواقع فـتـنـه و آشـوب سكوت را رعايت مى كردند, همانطورى كه بعد از درگذشت آيت اللّه بروجردى (قـدس سـره ) و آيـت اللّه حـكـيـم (قدس سره ), و بروز تعصبات شخصى و رقابت براى رسيدن به مـنـصـب و كرسى , حضرت آيت اللّه سيستانى (دام ظله ) همان سياست ثابت خود را دنبال كرد, و هيچگاه هدف خود را, رسيدن به لذتهاى دنيوى , سلطه جوئى , يا مقام قرار نداد. حـضـرت آيت اللّه سيستانى (دام ظله ) شخصیتی متبحر و دانا و دارای یک بینش بالنده در مجال اقتصادی و سیاسی است. ایشان از اوضاع معاصر كه بر جامعه اسلامى حاكم است , مطلع و آگاه بوده است. معظم له در فقه و بسیاری از علوم سرآمدند و در پاره از علوم تألیفات گرانبهایی دارند و هم اکنون در ظلل عنایات علوی سلام الله علیه تنها  زعم حونزه علمیه مقدسه نجف اشرف محسوب می شوند درس آیت الله خوئی (قدس سره) برای بیش از نیم قرن مهم علم و دانش اسلامی بوده است و صدها فقه و مجتهد برجسته از وجود ایشان بهره بردند.    

بعد از آنکه عده اى از فضلا و علما از آيت اللّه خوئى (قـدس سـره ), بـعـد از فوت آيت اللّه سيد نصراللّه مستنبط (قدس سره), خواستند كه شرايطى را براى انتخاب جانشينى كه داراى صلاحيت مرجعيت در حوزه علميه نجف اشرف , فراهم كند, ایشان آيـت اللّه سـيـستانى (دام ظله ) را, براى علمشان , پاكى مسلكشان و نيز خط مشى استوارشان انتخاب كردند. ابـتـدا, نماز را در محراب آيت اللّه خوئى (قدس سره ) بر پا كردند, سپس شروع به بحث و نگاشتن تعليقات بر رساله آيت اللّه خوئى (قدس سره ) و مسلك ايشان پرداختند. بـعـد از رحـلـت آيـت اللّه خـوئى (قـدس سـره ), حـضـرت آيـت اللّه سيستانى (دام ظله ) يكى از تشييع كنندگان جنازه آن مرحوم بودند, و نماز ميت را بر او گذاردند. پـس از آن , زمـام مرجعيت حوزه علميه را بدست گرفتند, و شروع به فرستادن اجازات , تقسيم و پخش حقوق , و تدريس از روى منبر آيت اللّه خوئى (قدس سره ) در مسجد (خضرا) نمودند. و به اين صورت , آيت اللّه سيستانى (دام ظله ) شهرت زيادى در عراق , كشورهاى خليج فارس , هند, آفريقا و... مخصوصا در ميان قشر جوانان پيدا كردند. حضرت آيت اللّه سيستانى (دام ظله ) يكى از علماى سرشناس و برجسته اند كه مشهور به اعلميت هـسـتـنـد, و جـمـع كثيرى از اهل علم و اساتيد حوزه علميه قم و نجف اشرف بر اعلميت ايشان گواهى مى دهند. از خداوند متعال مسئلت داريم كه مسلمين را از سايه مبارك ايشان محروم نسازد.