مقدمه

بخش اول: نامهاى قرآن

بخش دوم: صفات قرآن

بخش سوم: نزول قرآن

بخش چهارم: عكس العملهاى مخاطبين قرآن

بخش پنجم: آداب خواندن قرآن

بخش ششم: ويژگيهاى قرآن

بخش هفتم: شيوه هاى پيام رسانى قرآن

بخش هشتم: آشنائى با چند اصطلاح قرآنى

سيرى در علوم قـرآن

تأليف: يعقوب جعفرى

مقدمه

حضور در خلوت قرآن وكشف راز ورمزهاى آن، كار هركس نيست واين امر در اختيار خاصّان درگاه الهى است كه از سرچشمه عصمت آب نوشيده اند. اما نمى توان دست روى دست گذاشت زيرا اگر هم چنين حضورى ميسور نباشد، مى توان بر گستره علوم ومعارف قرآن نشست وقطره اى زلال از جارى قرآن چشيد ودل وجان را با آن نوازش داد.
وجود انسانهاى مختلف با استعدادهاى گوناگون، مانند جدولها و نهرها ورودخانه هاست كه هر يك به اندازه سعه وجودى خود از آب باران پر مى شوند. آيات قرآنى با خيرات وبركاتى كه دارد، مانند باران رحمت الهى است كه بايد هر كسى مطابق استعدادها وشايستگى هاى خود از آن برخوردار باشد وآن باران پرفيض را در خود جريان بدهد.
فرزانگان ومتفكران بزرگى در طول چهارده قرن كنار اين سفره گسترده الهى نشسته اند وهر كس به اندازه فهم ودرك خود از آن تغذيه كرده اند وبهره ها برده اند اما هنوزهم اين سفره پر خير وبركت باز است وهركس بايد مطابق استعداد خود از آن استفاده نمايد مهم اينست كه انسان در خود احساس نياز كند وهرچه اين احساس شديدتر باشد، دسترسى به معارف وعلوم قرآنى آسانتر خواهد بود:

آب كم جو تشنگى آور بدست *** تا بجوشد آبت از بالا وپست
همنشينى با قرآن وگوش جان سپردن به نواى آن، معرفت وبصيرت انسان را بالا مى برد وسبب مى شود كه انسان از آيات دلنواز آن بهره برگيرد ودر فضاى عطرآگين قرآنى نفس بكشد.
آنچه در پى مى آيد سير كوتاهى است در معارف بلند اين كتاب عظيم الهى كه نگارنده طى چند سال در فرصت هائى كه پيش مى آمد، انجام داده است ودر اين لحظه هاى خوش دمسازى با قرآن، از نكات جالب وآموزنده آن ره توشه اى گرفته است كه لذت گوارائى آن را با خواننده تقسيم مى كند واو را به مطالعه اين برگها كه به سبب وجود آيات قرآنى نورانى شده است، فرا مى خواند.
روش ما در اين سفر قرآنى بدين گونه است كه خود را سرسپرده قرآن مى كنيم وآنچه كه از آيات قرآنى وكنارهم چيدن آنها بدست مى آيد، اصل قرار مى دهيم ومطالب ديگر را به صورت جنبى بر آن مى افزائيم وبسيار كوشيده ايم كه هرگز افكار پيش ساخته اى بر قرآن تحميل نشود تا خداى نكرده به دره خطرناك "تفسيربه رأى" سقوط نكنيم.
در اين رساله نخست نامها واوصاف قرآن را كه در خود قرآن آمده به مدد آيات قرآنى برشمرده ايم واين اسماء را كه همانند اسماء حسنى الهى است مورد بررسى قرار داده ايم ودر صدد راهيابى به معانى بلندى كه در پشت اين الفاظ نهفته است برآمده ايم سپس كيفيت نزول قرآن وعكس العمل هائى كه از سوى مخاطبين قرآن در عهد رسول الله(صلى الله عليه وآله وسلم) به عمل آمده، با استناد به آيات قرآنى مورد بحث قرار گرفته آنگاه در بخش بعدى آداب تلاوت قرآن بدانگونه كه خود قرآن از ما خواسته است بررسى شده ودر بخش هاى بعدى نكات جالبى از ويژگيهاى قرآن وشيوه هاى پيام رسانى آن آورده شده ودر آخر براى آشنائى بيشتر وبهتر با مفاهيم قرآنى، چند اصطلاح قرآنى با سبك خاصى مورد بحث قرار داده شده است.
اميد است كه خداوند ما را از متمسكين به قرآن وعترت قرار بدهد.

قم ـ يعقوب جعفرى

25 / 1 / 1373

بخش اول:

نامهاى قرآن

هركدام از كتابهاى آسمانى براى خود نام خاصى داشته است،قرآن نيز كه مجموعه آياتى است كه از طريق وحى به جان ودل پيامبر گرامى اسلام نازل شده، داراى نام ويا نام هايى است كه در خود قرآن آمده است.
البته درست روشن نيست كه درزمان حيات پيامبر از قرآن به چه نام مشخصى ياد مى شد، اما تكرار كلمه قرآن در جاى جاى مجموعه وحى الهى، اين گمان را تقويت مى كند كه اين مجموعه به همان نام قرآن خوانده مى شد.
همچنين در رواياتى كه از پيامبر(صلى الله عليه وآله وسلم) وائمه(عليهم السلام) درباره فضل قرآن نقل شده نام "قرآن" و"مصحف" و"كتاب الله" تكرار شده است.
به هرحال براى قرآن اين كتاب آسمانى مسلمانان، نام هاى گوناگونى در خود قرآن اطلاق شده است كه هركدام بيانگر بعد خاصى از قرآن وداراى بار ويژه اى است.
درمورد تعداد نام هاى قرآن بعضى ها افراط كرده وهر صفتى را كه در قرآن براى قرآن ذكر شده است،به عنوان "نام" تلقى كرده اند مثلاً از قاضى شيظله نقل شده كه قرآن پنجاه وپنج اسم دارد(1) در مقابل بعضى ها هم گفته اند قرآن فقط يك اسم دارد وآن قرآن

ــــــــــــــــــــــــــــــــــ
1 ـ زركشى، البرهان فى علوم القرآن ج 1 ص 272.

است وبقيه همه صفات قرآن مى باشد.
ما تصور مى كنيم همانگونه كه قول اول نمى تواند قابل قبول باشد ومثلاً نمى توانيم يكى از اسامى قرآن را عربى ويكى را امر ويا حبل بدانيم، همچنين قول دوم نيز با واقع تطبيق نمى كند زيرا نام هائى مانند فرقان وذكر وكتاب اگر هم در قرآن به عنوان صفت ذكر شده باشد لااقل در عرف مسلمين به عنوان نام تلقى شده است ومى توان آنها را "علم منقول" دانست همانگونه كه خود كلمه "قرآن" نيز همين حكم را دارد.
اينك صفاتى را كه ميتوان از آنها به عنوان نام هاى قرآن ياد كرد، مورد بحث قرار مى دهيم:

1 ـ قـرآن
معروفترين نام مجموعه وحى محمدى همان قرآن است واين نام بيشتر از همه نام هاى ديگر، در خود قرآن آمده ودر طول قرن ها ونسل ها كاملاً جاافتاده است اين كلمه شصت وهشت بار در قرآن تكرار شده كه درهمه جا به معنى همين كتاب آسمانى است جز در دو مورد كه به صورت قرآن الفجر ذكر شده منظوراز آن نماز صبح مى باشد(سوره الاسراء آيه 78).
كلمه قرآن بيشتر به صورت تنها ذكر شده وگاهى هم با صفت هائى چون حكيم، مبين، مجيد، كريم، عظيم، ذى الذكر، عربى ودر مواردى به صورت هذاالقرآن آمده است كه در بخش هاى آينده به آنها خواهيم پرداخت.
بحث مهمى كه در اينجا وجود دارد بحث در اشتقاق واژه قرآن است واينكه آيا اساساً كلمه قرآن يك واژه عربى اصيل است ويا از واژه هاى دخيل مى باشد؟ وبه فرض اول ماده اشتقاق آن چيست؟
بعضى از نويسندگان معاصر به پيروى از برخى مستشرقان غربى احتمال داده اند كه واژه قرآن يك واژه غير عربى است كه مانند بسيارى از واژه هاى سريانى وآرامى وعبرى در اثر مجاورت عرب ها با اين زبانها وارد زبان عربى شده است. «بلاشر» و«كرنكو» گفته اندكه قرآن از كلمه "قريانا" كه يك واژه سريانى يا عبرانى است وبه معنى خواندنى وخوانده شده، آمده; گرفته شده است.(1) بعضى از نويسندگان معاصر عربى اين احتمال را بعيد ندانسته وآن را پذيرفته اند.(2)
ما تصور مى كنيم به مجرد مشابهت واژه اى با واژه اى نبايد آنها را همريشه ويكى را متخذ از ديگرى دانست مگر اينكه دليلى در دست باشد زيرا اگر اين باب باز شود ادبيات دچار هرج ومرج خواهد شد وكسانى از آن سوء استفاده خواهند نمود همانگونه كه اخيراً چنين چيزى اتفاق افتاده وكسانى گفته اند قريش از "كورش" ومكه از "مهكه" وابراهيم از "بهرام" وچاه زمزم از "زمزمه" گرفته شده است.(3)
شك نيست كه در زبان عربى وحتى قرآن واژه هاى دخيل وبيگانه وجود دارد اما بايد در اين موضوع دقت واحتياط لازم را به عمل آورد وبه قدر متيقن بسنده كرد.
به هرحال ادباء ودانشمندان اسلامى واژه قرآن را يك واژه اصيل عربى مى دانند ولى در ريشه اشتقاق آن اختلاف دارند، اكنون ماگفتار چند تن از صاحبنظران را در اين باره نقل مى كنيم وسپس به جمع بندى آن مى پردازيم.
ابن اثير مى گويد:
معنى اصلى واژه «قرآن» جمع كردن است. قرآن را قرآن گفتند به اين جهت كه آن، قصه ها وامرونهى ووعده ووعيد را جمع كرده ونيز آيات وسوره ها را به يكديگر پيوسته است وقرآن مصدر است مانند غفران وكفران...(4)
ابن منظور مى گويد:
ابواسحق نحوى گفته است كه كلام خداوند را كه به پيامبرش نازل كرده، كتاب

ــــــــــــــــــــــــــــــــــ
1 ـ دكتر محمود راميار، تاريخ قرآن; ص 25.
2 ـ دكتر صبحى صالح، مباحث فى علوم القرآن ص 20.
3 ـ يوسف فضائى جامعه شناسى دينى جاهليت قبل از اسلام (قسمت يادداشتها ص 140).
4 ـ ابن اثير، النهايه ج 4 ص 30.

وقرآن وفرقان مى نامند. اين كتاب را از آنجهت قرآن مى نامند كه سوره ها را جمع كرده وآنها رابه هم پيوسته است... واز شافعى نقل شده كه قرآن اسم است وهمزه ندارد واز ماده "قرئت" اخذ نشده است بلكه قرآن اسم كتاب خداست مانند تورات وانجيل.
طبرسى مى گويد:
قرآن در اصل به معنى خواندن است وآن مصدر قرئت به معنى تلاوت كردم مى باشد اين معنى از ابن عباس نقل شده وبعضى ها گفته اند كه قرآن به معنى مقروء آمده از باب استعمال مصدر به معنى مفعول مانند كتاب وحساب كه به معنى مكتوب ومحسوب آمده است.
راغب اصفهانى مى گويد:
قرائت به معنى پيوند دادن حروف وكلمات به يكديگر در مقام ترتيل مى باشد كلمه قرآن به كتابى كه بر محمد(صلى الله عليه وآله وسلم) نازل شده اختصاص يافته است، همچنانكه تورات بر كتاب موسى وانجيل بر كتاب عيسى اطلاق مى شود. بعضى از علماء گفته اند كه در ميان كتب آسمانى به اين كتاب قرآن گفته شده از آن جهت كه قرآن ثمره همه آن كتابها بلكه ثمره همه علوم را جمع كرده است(1)
دكتر صبحى صالح مى گويد:
فراء گفته است كه قرآن از قرينه مشتق شده زيرا آيات آن شبيه يكديگر وگويا كه قرينه هم هستند واشعرى گفته است قرآن از "قرن" مشتق شده كه به معنى ضميمه كردن چيزى به چيزى است زيرا كه سوره ها وآيات قرآن ضميمه يكديگرند... ولحيانى گفته است قرآن مصدر مهموز بروزن غفران مى باشد واز قرء به معنى تلاوت كردن مشتق شده ومصدر به معنى مفعول است.(2)
از اين گونه تعبيرات در كتب لغت وتفسير وعلوم قرآن بسيار است وما نمونه هائى از آن را نقل كرديم بقيه تكرار همين مطالب است از جمع بندى اين گفته ها، نظريات

ــــــــــــــــــــــــــــــــــ
1 ـ راغب اصفهانى، المفردات ص 414.
2 ـ صبحى صالح، مباحث فى علوم القرآن، ص 18ـ19.

واقوال زير بدست مى آيد:
1 ـ قرآن اسم خاص كتاب خداست ونه مشتق است ونه مهموز (شافعى)
2 ـ قرآن از قرن به معنى ضميمه كردن آمده (اشعرى)
3 ـ قرآن از قرء به معنى جمع كردن آمده است (ابن اثير وابواسحق)
4 ـ قرآن از قرء به معنى خواندن وقرائت كردن آمده است (طبرسى ولحيانى)
به اين اقوال دو قول هم از مستشرقين اضافه مى كنيم:
1 ـ قرآن به معنى تبليغ كردن است (بلاشر)(1)
2 ـ قرآن به معنى باصداى بلند وخوش خواندن است (پطروفشسكى)(2)
ما تصور مى كنيم كه قرآن اسم خاص كتاب آسمانى اسلام است وهمه معانى ذكر شده را مى توان در آن لحاظ كرد. وقتى كسى قرآن مى خواند هم كلمات وآيات آن را به يكديگر ضميمه كرده وجمع نموده وهم مى خواند وهم تبليغ مى كند وهم با صداى بلند وخوش مى خواند. (چون مطالعه بى صدا را نمى توان قرائت ناميد)

2 ـ فرقـان:
يكى ديگر از نام هاى قرآن «فرقان» است كه در چندين آيه از قرآن كريم اين اسم آمده است پيش از آنكه به بحث هاى ادبى ولغوى درباره فرقان بپردازيم، دو نكته را خاطرنشان مى كنيم:
1 ـ فرقان اسم خاص قرآن نيست وبه كتب آسمانى ديگر نيز اطلاق مى شود بطوريكه در خود قرآن به كتاب آسمانى موسى فرقان اطلاق شده است.
ولقد آتينا موسى وهارون الفرقان(3)

ــــــــــــــــــــــــــــــــــ
1 ـ رژى بلاشر، در آستانه قرآن ص 133.
2 ـ پطروفشسكى، اسلام در ايران ص 111.
3 ـ سوره انبياء، آيه 48.

همانا به موسى وهارون فرقان را داديم.
2 ـ بعضى از روايات ائمه معصومين عليهم السلام استفاده مى شود كه فرقان به همه قرآن اطلاق نمى شود بلكه به محكمات آن اختصاص دارد.
امام صادق(عليه السلام) فرمود:
القرآن جملة الكتاب والفرقان المحكم الواجب العمل به (1)
قرآن همه كتاب است وفرقان محكماتى است كه عمل به آن واجب است.
واژه «فرقان» بدون شك از ماده (فرق) مشتق شده كه به معنى جدا كردن وفاصله انداختن ميان دو چيز است وقرآن از آن نظر فرقان ناميده مى شود كه ميان حق وباطل ودرست ونادرست فرق مى گذارد وتمييز مى دهد. در اينجا نيز مصدر به معنى فاعل آمده است.
بعضى از نويسندگان معاصر درباره واژه فرقان نيز (مانند قرآن) احتمال داده اند كه مأخوذ از ريشه آرامى ويا سريانى بوده باشد(2)، اما همانگونه كه پيش از اين گفتيم چنين امرى دليل مى خواهد ومجرد تشابه كافى نيست. گستردگى اشتقاقات اين ماده در زبان عربى، اصل عربى بودن آن را تأييد مى كند.(3)
صدرالمتألهين شيرازى در مورد قرآن وفرقان وفرق ميان اين دو ومرتبه وجودى هركدام از آنها بيانى دارد كه خلاصه آن چنين است:

ــــــــــــــــــــــــــــــــــ
1 ـ اصول كافى، ج 2 ص 630.
2 ـ صبحى صالح; مباحث فى علوم القرآن، ص 20.
3 ـ رجوع كنيد به زمخشرى، اساس البلاغه ص 472 واگر اشتقاق اكبر اين دريد را بپذيريم و«فلق» را هم از ريشه فرق بدانيم اشتقاقات بيشترى خواهيم داشت.

قرآن در لغت به معنى جمع كردن وفرقان به معنى جداكردن است، قران اشاره به علم اجمالى است كه به عقل بسيط معروف است كه عبارت است از علم به همه موجودات به نحو بسيط واجمالى. وفرقان اشاره است به علم نفسانى كه در نفوس فاضله تكثر پيدا كرده است ونفس گرامى پيامبراسلام(صلى الله عليه وآله وسلم)در يك مقام، عقل بسيط قرآنى است كه با همه معقولات متحد است ودر يك مقام، لوح نفسانى است كه در آن تفاصيل همه علوم وصور حقايق قرار گرفته است واين مصحفى كه هم اكنون در دست ماست از جهتى قرآن واز جهتى فرقان است.(1)
شايد بتوان گفت كه حقايق آيات الهى در مقام جمع الجمعى قرآن ودر مقام شهود وعينيت فرقان است ويا بگوئيم در نسبت به حق تعالى قرآن در نسبت به بندگان فرقان ويا بگوئيم در مقام اعتقاد قرآن ودر مقام عمل فرقان است...
تبارك الذى نزل الفرقان على عبده ليكون للعالمين نذيرا(2)
مبارك است كسى كه فرقان را بر بنده خود نازل كرد تا به همه جهانيان نذير وبيم دهنده باشد.

3 ـ صحف ـ مصحف
يكى ديگر از نام هائى كه در قرآن براى قرآن ذكر شده «صحف» مى باشد كه بعدها به صورت مصحف رواج يافت، البته در قرآن كريم به همه كتاب هاى آسمانى «صحف» اطلاق شده مانند صحف ابراهيم وموسى، اين واژه در هشت مورد در قرآن استعمال شده كه از جمله آنها اين آيه است:
رسول من الله يتلوا صحفاً مطهره(3)

ــــــــــــــــــــــــــــــــــ
1 ـ ملاصدرا; اسرار الايات، ص 13.
2 ـ سوره الفرقان، آيه 1.
3 ـ سوره بينه، آيه 2.

پيامبرى از خدا كه صحف پاك را تلاوت مى كند.
مصحف به مجموعه صحيفه هاى نوشته شده اطلاق مى شدو ولذا پس از رحلت رسول اكرم(صلى الله عليه وآله وسلم) به نسخه هايى از قرآن كه مربوط به شخص خاصى مى شد گفته مى شد مانند: مصحف ابن مسعود، مصحف عثمان ومصحف معاذ; بنابراين مصحف وجود كتبى قرآن است ولذا رواياتى در فضيلت خواندن قرآن از روى مصحف وارد شده واينكه نور چشم را زياد مى كند(1)
به نظر مى رسد كه مصحف به مجموعه اوراقى گفته مى شود كه در آن متون مذهبى ومقدسى نوشته شده باشد اگرچه كتاب آسمانى پيامبران هم نباشد ولذا مى بينيم كه به كتاب حضرت فاطمه(عليها السلام) دختر گرامى پيامبر، مصحف فاطمه گفته مى شود كتابى كه در آن علوم اولين وآخرين آمده ودر اختيار ائمه معصومين(عليهم السلام) بوده وبدون شك منظور از آن قرآن نيست(2).

4 ـ ذكـر:
اين نام نيز در قرآن به قرآن اطلاق شده است. با ملاحظه بعضى از آياتى كه در آنها ذكر به معناى قرآن آمده چنين استنباط مى شود كه ذكر به معنى رابطه پيامبر با خداست ومنظور ثبت شدن حقايق غيبى در خاطره وذهن پيامبر است حقايقى كه از طريق وحى الهى دريافت مى كند همانگونه كه وجود لفظى اين حقايق كلام ووجود كتبى آنها كتاب است، وجود ذهنى وعقلى آنها هم ذكر است با اين تفاوت كه كلام وكتاب هردو كار خداست ولذا كلام الله وكتاب الله گفته مى شود ولى ذكر كار پيامبر است وبهمين جهت به قرآن ذكرالله گفته نمى شود.
البته اين برداشتى كه ما از ذكر كرديم منافات ومغايرتى با اين ندارد كه بگوئيم

ــــــــــــــــــــــــــــــــــ
1 ـ اصول كافى ج 2 ص 613.
2 ـ رجوع شود به علامه مجلسى، مرآة العقول ج 3 ص 55 شرح آيات مربوط به مصحف فاطمه.

ذكر بودن قرآن به معناى يادآورى وتذكر احكام ومعارف الهى به مردم است ويا بگوئيم قرآن از آنجهت ذكر است كه علو وشرف دارد. همچنانكه در لغت به اين معانى آمده است.(1)
از جمله مواردى كه از قرآن به عنوان ذكر ياد شده است آيات زير مى باشد:
انا نحن نزلنا الذكر وانا له لحافظون(2)
ما ذكر (قرآن) را نازل كرديم وما نيز نگهبان آن هستيم.
وهذا ذكر مبارك انزلناه(3)
واين ذكر مباركى است كه نازل كرديم.
در قرآن كريم حدود بيست بار واژه ذكر به معنى قرآن آمده است.

5 ـ كتـاب:
شايد بتوان گفت در قرآن كريم پس از واژه قرآن بيشتر از هر واژه اى كلمه كتاب در مورد قرآن بكار رفته است. اين كلمه گاهى به صورت مفرد وگاهى با اضافه وبه صورت كتاب الله وگاهى همراه با صفاتى مانند مبين وحكيم ومنير ومسطور ومتشابه وغير اينها ذكر شده است.
دانشمندان علم لغت واژه كتاب را به معناى جمع كردن چيزى بر چيزى دانسته اند(4) وعلت اينكه به نوشتار كتاب گفته مى شود اين است كه حروف وكلمات با

ــــــــــــــــــــــــــــــــــ
1 ـ فيومى، المصباح المنير ص 253.
2 ـ سوره الحجر، آيه 9.
3 ـ سوره الانبياء، آيه 50.
4 ـ ابن فارس، مقائيس اللغة ج 5 ص 158.

يكديگر ضميمه مى شوند. البته مى دانيم كه كتاب به معناى مكتوب است. اطلاق كتاب بر قرآن نيز از آن نظر است كه قرآن كلمات وحروف را در سطرها جمع كرده ويا سوره ها وآيه ها را جمع كرده است.
در قرآن كريم به همه كتاب هاى آسمانى كه بر پيامبران نازل شده كلمه كتاب اطلاق گرديده است ولى بيشتر در مورد قرآن بكار رفته كه از براى نمونه به دو آيه اشاره مى كنيم:
الحمدلله الذى انزل على عبده الكتاب ولم يجعل له عوجا(1)
سپاس خداوندى راكه بربنده خود كتاب را نازل كرد ودرآن كجى قرارنداد.
ونزلنا عليك الكتاب تبيانا لكل شىء وهدى ورحمه(2)
وبرتونازل كرديم كتاب راكه بيان كننده همه چيز ومايه هدايت ورحمت است.
در عرف دانشمندان اسلامى وفقهاء واصوليين ومتكلمين منظور از كتاب الله همان قرآن است واصطلاح كتاب وسنت ناظر به همين است وگاهى هم كتاب الله گفته مى شود همانطور كه اين تعبير در حديث معروف ثقلين آمده است.
آيا كتاب خدا با كلام خدا تفاوت دارد؟
مرحوم صدرالمتألهين مى گويد: فرق ميان كلام خدا وكتاب خدا مانند فرق ميان بسيط ومركب است وگفته شده است كه كلام از عالم امر وكتاب از عالم خلق است وكلام

ــــــــــــــــــــــــــــــــــ
1 ـ سوره كهف، آيه 1.
2 ـ سوره نحل، آيه 64.

وقتى تشخص يافت كتاب مى شود.(1)
طبق اين نظر كلام اصل وريشه كتاب است وطبعاً از حيث رتبه مقدم بر آن مى شود اما ما تصور مى كنيم كه عكس اين مطلب درست است وريشه واساس ومادر كلام خدا كتاب خداست زيرا كه اين كتابى كه بر جان ودل پيامبر نازل شده وهم اكنون در اختيار ماست صورتى است از حقيقت والائى كه نزد خداست واز آن حقيقت به لوح محفوظ وكتاب مكنون وكتاب مبين ورقّ منشور وام الكتاب تعبير مى شود. جايگاه علوم ودفتر علم ازلى خداوند، رمز اصلى وكليد فهم اينكه چگونه قرآن بيان كننده همه چيز (تبيان كل شىء) است نيز در همين است اين مطلب را بطور مشروح در آينده بحث خواهيم كرد.
حال مى گوئيم وقتى كتاب تشخص پيدا مى كند وتنزل مى يابد، به صورت كلام به گوش رسول مى رسد وكتاب خدا كلام خدا مى شود مگر اينكه كتاب را به معناى كاغذ ومركبى بگيريم كه كلمات خدا در آن وبا آن نوشته شده است.

ــــــــــــــــــــــــــــــــــ
1 ـ ملاصدرا، اسرار الايات ص 16.

بخش دوم:

صفات قرآن

قرآن كريم براى معرفى خود وبيان ويژگى هاى خاصى كه دارد در آيات متعددى اوصاف وعناوين گوناگونى را ذكر كرده كه مطالعه وتفكر در يك يك آنها ما را با دنياى شگفت انگيز ونورانى قرآن آشنا مى كند وبه تحرك وتدبر وادار مى سازد.
عناوينى كه به صورت اوصاف قرآن در آيات قرآنى آمده بيش از پنجاه عنوان است ما براى سهولت كار ونيز جهت استفاده بيشتر وبهتر، آنها را به چند دسته تقسيم مى كنيم كه هر دسته اى بيانگر بعد خاصى از قرآن است، با توجه به مجموع عناوين واوصافى كه ذكر شده مى توان آنها را تحت چند موضوع مورد مطالعه قرار داد:

         1 ـ قرآن در رابطه با خداوند

         2 ـ هدايتگرى وروشنگرى قرآن

         3 ـ قداست وعظمت قرآن

         4 ـ اتقان واستحكام قرآن

         5 ـ جنبه هاى عاطفى قرآن

         6 ـ جامعيت قرآن

         7 ـ هشداردهندگى قرآن در رابطه با گمراهان

         8 ـ قرآن در مقام تصديق كتابهاى آسمانى پيشين

         9 ـ جنبه هاى لفظى قرآن
اينك هركدام از اين موضوعات را كه شامل چند عنوان وصفت براى قرآن مى باشد مطرح مى كنيم وآيات مربوطه را مورد تدبر ودقت قرار مى دهيم.

قرآن در رابطه با خداوند

قرآن كريم به عنوان مجموعه وحى الهى وبه عنوان يك حقيقت از چند رابطه ونسبت برخوردار است: رابطه قرآن باخدا، رابطه قرآن با پيامبر ورابطه قرآن با مردم. آنچه كه اكنون مورد نظر ماست رابطه نخستين است واينكه قرآن چه نسبت هائى با خدا دارد.
در آيات قرآنى اوصافى براى قرآن ذكر شده كه پيوند ونسبت قرآن را باخداوند بيان مى كند.
اين هم نمونه هائى از آن اوصاف:

1 ـ آيات الله
در موارد متعددى قرآن به عنوان آيات الله توصيف شده است. آيات جمع آيه است وآن در لغت به معنى علامت ونشانه ومعجزه وكارى شگفت انگيز وهم به معنى جماعت آمده است(1).
تمام پديده هاى جهان آفرينش آيات خدا ونشانه هاى علم وقدرت اوست، قرآن كريم هم، از آنجهت كه معجزه است وهيچكس توانائى آوردن نظير آن را ندارد، آيات الله شمرده شده است وبه بيان ديگرى مى توانيم بگوئيم كه موجودات عالم آيات

ــــــــــــــــــــــــــــــــــ
1 ـ لسان العرب ج 14 ص 61 ـ نهايه ابن اثير ج 1 ص 87.

تكوينى خدا است وقرآن نيز از لحاظ دلالت بر قدرت الهى آيات تكوينى واز لحاظ اشتمال بر معارف واحكام، آيات تشريعى خداوند است.
در قرآن كلمه آيه وآيات بطور مكرر آمده است كه در بسيارى از آنها منظور همان قرآن است ودر سه مورد به صورت "آيات الله" آمده كه همراه با تلاوت است از جمله در اين آيه:
تلك آيات الله نتلوها عليك بالحق وانك لمن المرسلين(1)
اين آيات خداست كه به درستى بر تو تلاوت مى كنيم وهمانا تو از مرسلين هستى.
به نظر مى رسد كه اطلاق واژه آيه وآيات بر قرآن به دوصورت مى باشد نخست اينكه همه قرآن نشانه هاى خداست وآيات الله است وديگر توجهى به آيه اصطلاحى در مقابل سوره نشده ودر اين مقام است كه آيات الله داراى دو مرحله است مرحله احكام وايجاز ومرحله تفصيل وبسط، چنانكه مى فرمايد:
كتاب احكمت آياته ثم فصلت من لدن حكيم خبير(2)
كتابى است كه آيات آن مستحكم شده وسپس با تفصيل از جانب خداوند حكيم وخبير بيان شده است.
دوم اينكه آيه به معنى جمله هاى خاصى است كه از جائى شروع ودر جائى ختم مى شود وواحد تشكيل دهنده سوره است مثلاً مى گوئيم سوره حمد داراى هفت آيه مى باشد. البته تعيين آيه به اين معنى توقيفى است ومعيار خاصى ندارد وتابع تعليم وارشاد شارع مى باشد.

ــــــــــــــــــــــــــــــــــ
1 ـ سوره بقره، آيه 252.
2 ـ سوره هود، آيه 1.

آيه به معنى دوم اصطلاح متأخرى نيست كه مثلاً بوسيله صحابه وتابعين مصطلح بشود بلكه مربوط به زمان پيامبر(صلى الله عليه وآله وسلم) مى باشد ودر زمان خود پيامبر(صلى الله عليه وآله وسلم) هم اين اصطلاح بود است وهمو مقاطع آيات را تعيين نموده است وبعضى از آيات در همان زمان معروف بوده مانند "آية الكرسى" يا آيات هفتگانه سوره حمد كه در قرآن به عنوان «سبعامن المثانى» از آن ياد شده است(البته مطابق بعضى از تفسيرها).

2 ـ كلام الله:
درباره اين صفت پيش از اين در مقام بحث از كتاب الله صحبت كرديم وفرق ميان كتاب الله وكلام الله را بيان نموديم، اكنون مى گوئيم كلام خدا نيز مانند آيات او به دو گونه است كلام تكوينى وكلام تشريعى، همه موجودات عالم كلام تكوينى خداوند است; مى بينيم كه خداوند از حضرت مسيح(عليه السلام) به عنوان كلمه خود ياد مى كند:
ان الله يبشرك بكلمة من اسمه المسيح بن مريم(1)
خداوند به تو مژده مى دهد به كلمه اى از خودش كه نام او مسيح فرزند مريم است.
ودر جاى ديگر پايان ناپذيرى قدرت خود را چنين ترسيم مى كند:
قل لو كان البحر مدادا لكلمات ربى لنفد البحر قبل از تنفد كلمات ربى ولو جئنا بمثله مددا(2)
بگو اگر دريا مركب شود براى كلمات پروردگار من همانا آن دريا تمام شود پيش از آنكه كلمات پروردگار من تمام شود هرچند همانند آن دريا را هم كمك بگيريم.

ــــــــــــــــــــــــــــــــــ
1 ـ سوره آل عمران، آيه 45.
2 ـ سوره كهف، آيه 109.

واما كلام تشريعى خداوند همان وحى او به انبياء است كه از جمله آيات قرآن كريم مى باشد. در چند آيه از قرآن عنوان "كلام الله" و"كلمات الله" به آيات قرآنى اطلاق شده است:
واتل ما اوحى اليك من كتاب ربك لامبدل لكلماته(1)
وتلاوت كن آنچه بر تو وحى شده از كتاب پروردگارت تغيير دهنده اى براى كلمات خدا نيست.
وان احد من المشركين استجارك فاجره حتى يسمع كلام الله(2)
واگر يكى از مشركين از تو پناه بخواهد به او پناه بده تا كلام الله را بشنود.
درباره حقيقت وچگونگى كلام خدا بحث جنجالى ومعروفى در كتب علم كلام وجود دارد كه در طول تاريخ باعث كشمكش ها وحتى خونريزى هاى بسيارى شده است اهل حديث وسلفيه معتقدند كه كلام خدا مانند ذات او قديم است ومعتزله عقيده دارند كه كلام خدا حادث ومخلوق است وابوالحسن اشعرى قائل به كلام نفسى است وهر كدام براى خود حرفهائى دارند كه اينجا جاى ذكر آنها نيست(3) وفقط روايتى از امام موسى بن جعفر(عليه السلام) نقل مى كنيم كه از اين روايت موضع ائمه معصومين(عليهم السلام) در اين بحث مشخص مى شود.
قلت لابى الحسن موسى بن جعفر يا ابن رسول الله ما تقول فى القرآن فقد

ــــــــــــــــــــــــــــــــــ
1 ـ سوره كهف، آيه 27.
2 ـ سوره توبه، آيه 6.
3 ـ تفصيل اين بحث را از لحاظ تاريخى وكلامى وحديثى، اينجانب در جزوه اى تحت عنوان «حدوث وقدم قرآن» آورده ام.

اختلف فيه من قبلنا فقال قوم: انه مخلوق وقال قوم: انه غير مخلوق، فقال عليه السلام: اما انى لااقول فى ذلك ما يقولون ولكنى اقول انه كلام الله(1).
راوى مى گويد به امام كاظم عرض كردم اى فرزند پيامبر درباره قرآن چه مى گوئى كه در اين باره اختلاف شده است گروهى مى گويند كه قرآن مخلوق است وگروهى مى گويند كه او مخلوق نيست. حضرت فرمود: اما من در اين باره آنچه را كه آنها گفته اند نمى گويم بلكه مى گويم كه قرآن كلام خداست.

3 ـ امرالله:
يكى ديگر از اوصاف قرآن كه در خود قرآن آمده عنوان "امرالله" است اين صفت نيز در مقام لحاظ رابطه ونسبت قرآن با خداست وبيانگر اين معنى است كه قرآن دربرگيرنده دستورات واوامر الهى است.
ذلك امر الله انـزله اليكم ومن يتـق الله يكفـر عنه سيئاته ويعظـم له اجـرا(2)
آن امر خداست كه به سوى شما نازل كرده است وهركس از خدا بترسد بدى هاى او را ناديده مى گيرد واجر او را بيشتر مى كند.
بدون شك منظور از "امرالله" در اين آيه قرآن است ومراد از آن امر تشريعى خداست كه درباره قوانين مربوط به زندگى انسانها است زيرا كه قبل وبعد آيه در مورد مسائل واحكام طلاق مى باشد. در مقابل اين امر تشريعى امر تكوينى خداوند است كه مربوط به عالم خلقت وفرمان تخلف ناپذير خداوند در ايجاد پديده هاى جهان مى باشد كه شامل پديده هاى طبيعى واجتماعى است.

ــــــــــــــــــــــــــــــــــ
1 ـ توحيد صدوق ص 224 ـ روايات ديگرى هم به همين مضمون وارد شده است.
2 ـ سوره طلاق، آيه 6.

درباره پديده هاى طبيعى:
انما امره اذا اراد شيئا ان يقول له كن فيكون(1)
همانا فرمان خدا به اينصورت است كه چون چيزى را اراده كند مى گويد موجود باشد پس موجود مى گردد.
ودرباره پديده هاى اجتماعى:
فاذا جاء امرالله قضى بالحق وخسر هنالك المبطلون(2)
پس چون امر خدا فرا رسيد حكم به حق شدو ودر اين هنگام اهل باطل دچار خسران مى شوند.

4 ـ تنزيـل:
از اوصاف ديگر قرآن كه بعضى ها آن را به عنوان نام ذكر كرده اند صفت تنزيل است كه از باب اطلاق مصدر واراده مفعول مى باشد اين صفت از آنجهت در نسبت قرآن با خداست كه بيانگر اين حقيقت است كه قرآن ساخته وپرداخته ذهن بشر نيست بلكه از جانب خداوند نازل شده است.
نزول قرآن هم به صورت تنزيل وهم به صورت انزال آمده وفرق ميان تنزيل وانزال در اين است كه انزال به معنى نزول دفعى ويكبارگى است ولى تنزيل به معنى نزول تدريجى است، مى دانيم كه قرآن دوبار نازل شده يكبار به صورت يكپارچه ومشتمل بر همه قرآن كه در ليلة القدر در ماه مبارك رمضان نازل شده وبه احتمال زياد مراد از آن نزول حقيقت قرآنى بر جان ودل پيامبر است ويكبارهم به صورت تدريجى در طول 23 سال نازل شده ومراد از آن نزول تفصيلى وجداجداى آيات قرآن است واين

ــــــــــــــــــــــــــــــــــ
1 ـ سوره يس، آيه 83.
2 ـ سوره غافر، آيه 78.

همان كثرت در وحدت ووحدت در كثرت است.
البته در اين باره ـ بخواست خدا ـ به تفصيل در آينده بحث خواهيم كرد در اينجا منظور اين است كه معناى تنزيل روشن شود.
اطلاق تنزيل به قرآن در موارد متعددى (يازده مورد) از قرآن آمده كه در بعضى از آنها تنزيل به "الكتاب" اضافه شده ودر بعضى اضافه نشده است ولى در همه آن موارد، تنزيل به خداوند نسبت داده شده است آنهم با اوصافى مانند رحمنورحيم، رب العالمين، حكيم، حميد، عزيزحكيم وعزيزعليم. دربيشتر موارد پس از بيان تنزيل قرآن از انذار وبيم دادن كافران ودر يك مورد علاوه بر انذار از تبشير هم صحبت شده است به عنوان نمونه دو آيه از آنها را مى خوانيم:
وانه لتنزيل رب العالمين نزل به الروح الامين على قبلك لتكون من المنذرين(1)
همانا قرآن فرود آورده پروردگار جهانيان است كه روح الامين آن را بر قلب تو نازل كرده تا تو از بيم دهندگان باشى.
تنزيل الكتاب من الله العزيز الحكيم انا انزلنا اليك الكتاب بالحق فاعبدالله مخلصا له الدين(2)
فروفرستادن كتاب از جانب خداوند عزيز وحكيم. ما كتاب را به حق به سوى تو فرستاديم پس خدا را عبادت كن در حالى كه دين خود را بر او خالص كرده اى.
نكته اى كه اضافه مى كنيم اين است كه در دو آيه از اين يازده آيه، تنزيل بدون

ــــــــــــــــــــــــــــــــــ
1 ـ سوره شعراء، آيات 192 و193.
2 ـ سوره زمر، آيات 1 و2.

همراهى كلمه "من" ولى در بقيه همراه با كلمه من آمده است كه جاى تدبر وتفكر است. مى دانيم كه كلمه "من" يكنوع واسطه را تداعى مى كن يعنى اين تعبير كه قرآن نازل كرده خداست با اين تعبير كه نازل شده از جانب خداست مى تواند اين فرق را داشته باشد كه در تعبير اولى واسطه حذف شده ودر تعبير دوم عنايت به واسطه هم هست البته در يكى از دو آيه اى كه تنزيل بدون كلمه "من" آمده در آيه بعدى تصريح به واسطه كه همان روح الامين است، شده است; دقت كنيد.

5 ـ حبل الله:
در سوره آل عمران مى خوانيم:
واعتصموا بحبل الله جميعا ولاتفرقوا(1)
همگى به ريسمان خدا چنگ بزنيد ومتفرق نشويد.
بگفته بعضى از مفسران منظور از ريسمان خدا در اين آيه قرآن است بنابراين تفسير يكى از اوصاف قرآن «حبل الله» مى باشد. البته در بعضى روايات حبل الله در اين آيه به عترت پيامبر تفسير شده است واين منافاتى با تفسير اولى ندارد ومى توان گفت هم قرآن وهم اهل بيت حبل الله هستند.
اتفاقاً در روايتى از رسول گرامى، اين معنى به صورت ظريفى بيان شده است كه فرمود:
ايها الناس انى قد تركت فيكم حبلين ان اخذتم بهما لن تضلوا بعدى احدهما اكبر من الاخر كتاب الله حبل ممدود من السماء وعترتى اهل بيتى.
اى مردم من در ميان شما دوتا ريسمان باقى گذاشتم كه اگر آنها را اخذ كنيد پس از اين گمراه نمى شويد يكى از اين دو ازديگرى بزرگتر است، كتاب خداكه ريسمانى است كه ازآسمان به زمين كشيده شده وعترت من اهل بيت من.

ــــــــــــــــــــــــــــــــــ
1 ـ سوره آل عمران، آيه 103.

6 ـ وحــى:
وحى در لغت به معناى اشاره سريع وبا شتاب ونوشتن والهام وكلام مخفى والقاء مطلب به ديگرى است(1) ودر اصطلاح مطالبى است كه از جانب خداوند به پيامبران القاء مى شود وصورت هاى مختلفى دارد كه تفصيل آن در كتب كلامى وتفسيرى آمده است.
يكى از صفات قرآن كه در خود قرآن آمده است همان عنوان "وحى" مى باشد كه بيانگر رابطه قرآن با خداوند است واينكه آيات قرآنى حقايق والائى است كه از طرف خداوند به پيامبر خود القاء شده است.
ان هو الا وحى يوحى علمه شديد القوى(2)
قرآن چيزى نيست جز وحى كه القاء شده وشديدالقوى آن را تعليم داده است.
قل انما انذركم بالوحى ولايسمع الصم الدعاء اذا ماينذرون(3)
بگو همانا شما را به وسيله وحى الهى هشدار مى دهم ولى گوش ناشنوا دعوت حق را هنگامى كه بيم داده مى شود، نمى شنود.

ــــــــــــــــــــــــــــــــــ
1 ـ مفردات راغب ص 552 ـ المصباح المنير ج 2 ص 369 ـ نهايه ابن اثير ج 5 ص 163.
2 ـ سوره نجم، آيه 5.
3 ـ سوره انبياء، آيه 45.

هدايتگرى وروشنگرى قرآن

استعدادها وامكانات بالقوه اى كه در ساختار وجودى انسان به وديعت نهاده شده است، اگر به صورت صحيحى پرورش يابد ودر مسير درستى قرار گيرد، درچنين صورتى است كه انسان به هدف والائى كه براى آن آفريده شده، دست خواهد يافت وبه كمال مطلوب خواهد رسيد.
پيامبران وسفراى الهى براى چنين هدفى مبعوث شده اند. آنها معلمانى هستند كه انسانها را در جهت استفاده درست از امكانات وجودى خود تعليم مى دهند وراه رسيدن به سعادت وكمال را پيش پاى آنها مى گذارند وبدينگونه انسان را "هدايت" مى كنند.
قرآن كريم به عنوان مهمترين كتاب آسمانى كه براى بشر نازل شده است، عنايت خاصى به مسئله هدايت دارد واساسا هدف نهائى قرآن همان هدايت است. بهمين جهت قرآن به جنبه هدايتگرى وروشنگرى خود تأكيد بسيار دارد واوصاف وعناوين متعددى را براى خود ذكر مى كند كه مربوط به اين بعد از ابعاد قرآن است.
اينك عنوان هائى را كه ناظر به جنبه هدايتگرى قرآن است واز آنها به عنوان نام هاى وصفى ياد مى شود مورد تدبر قرار مى دهيم:

1 ـ نـور:
نقش تعيين كننده نور در پرورش ورشد گياهان وجانوران امرى واضح است وهمچنين نور سبب مى شود كه انسان اشياء را از يكديگر تمييز وتشخيص بدهد وراه را

از چاه بشناسد. با توجه به همين خواص نور است كه قرآن خود را به عنوان نور معرفى مى كند.
فامنوا بالله ورسوله والنور الذى انزلنا والله بما تعملون خبير(1)
ايمان بياوريد به خداوند وپيامبرش ونورى كه نازل كرديم وخداوند به آنچه كه انجام مى دهيد آگاه است.
يا ايها الناس قدجائكم برهان من ربكم وانزلنا اليكم نورا مبينا(2)
اى مردم براى شما از جانب پروردگارتان برهانى آمد وبه سوى شما نورى آشكار نازل كرديم.
در جاى ديگرى مسلمانان صدر اسلام را به خاطر پيروى از نور قرآن مورد ستايش قرار مى دهد وآنان را گروه رستگاران معرفى مى كند. اشاره به اينكه استفاده از روشنائى قرآن رمز رسيدن به فلاح ورستگاران است:
فالذين آمنوا به وعزروه ونصروه واتبعوالنور الذى انزل معه اولئك هم المفلحون(3)
پس آنانكه به او (پيامبر اسلام) ايمان آوردند واو را گرامى داشتند وكمك كردند واز نورى كه همراه با او نازل شده است پيروى نمودند، آنان همان رستگارانند.
ودر آيه اى ديگر هدف از نزول قرآن را چنين بيان مى كند:

ــــــــــــــــــــــــــــــــــ
1 ـ سوره تغابن، آيه 8.
2 ـ سوره نساء، آيه 174.
3 ـ سوره اعراف، آيه 157.

كتاب انزلناه اليك لتخرج الناس من الظلمات الى النور(1)
اين كتابى است كه به سوى تو نازل كرديم تا مردم را از تاريكى ها به سوى روشنائى ببرى.

2 ـ هــدى
يكى ديگر از اوصاف قرآن كه بيانگر جنبه هدايتگرى آنست، "هدى" است كه بطور مكرر در قرآن آمده است. واژه هدى مصدر وبه معنى هدايت است ودر اطلاق به قرآن معنى فاعلى مى دهد، البته اين نظر دانشمندان علوم قرآن است(2) ولى ما تصور مى كنيم كه لزومى ندارد هدى را به معنى هادى بگيريم، بلكه مى توان آن را به همان معناى مصدرى به قرآن اطلاق نمود واراده مبالغه وتأكيد كرد. همانگونه كه كلماتى مانند نور ورحمت وشفاء وبلاغ وبصائر را به قرآن اطلاق مى كنيم.
اكنون نمونه هايى از آيات مربوطه را مى آوريم وبه تدبر در مضامين آنها مى نشينيم.
فانه نزله على قلبك باذن الله مصدقا لما بين يديه وهدى وبشرى للمؤمنين(3)
همانا آن را بر قلب تو با اذن خداوند فرود آورد كه تصديق كننده چيزى است كه پيش روى اوست وهدايت وبشارت براى مؤمنان است.
هذا بيان للناس وهدى وموعظة للمتقين(4)

ــــــــــــــــــــــــــــــــــ
1 ـ سوره ابراهيم، آيه 1.
2 ـ سيوطى، الاتقان فى علوم القرآن ج 2 ص 51.
3 ـ سوره بقره، آيه 97.
4 ـ سوره آل عمران، آيه 138.

اين بيانى است براى مردم وهدايت وموعظه اى است براى متقين.
ونزلنا عليك الكتاب تبيانا لكل شيئى وهدى ورحمة وبشرى للمسلمين(1)
ونازل كرديم بر تو كتاب را كه بيان كننده همه چيز وهدايت ورحمت وبشارت براى مسلمانان است.
هذا بصائر للناس وهدى ورحمة لقوم يوقنون(2)
اين بصيرت هائى است براى مردم وهدايت ورحمت است براى قومى كه يقين دارند.
بطوريكه ملاحظه مى فرمائيد در اين آيات وآيات ديگرى كه مشابه آنهاست وما نياورديم، متعلق هدايت، متقين ومؤمنين ومسلمين واهل يقين است ونه همه مردم بخصوص اينكه ميان عموم مردم ومؤمنين فرق گذاشته مانند آيه 138 آل عمران وآيه 20 جاثيه كه خوانديم. در اين آيات بطوريكه ديديم، قرآن براى عموم مردم بيان وبصائر وبراى متقين واهل يقين هدايت عنوان شده است. بنابراين مى توان گفت كه منظور از هدى در اين آيات هدايت خاصى است كه مخصوص اهل ايمان است. البته اين مطلب مانع از آن نيست كه قرآن به نوع ديگرى هدايت كننده عموم مردم باشد.
البته در يك آيه از آيات مربوط به موضوع، متعلق "هدى" عموم مردم ذكر شده:
شهر رمضان الذى انزل فيه القرآن هدى للناس(3)
ماه رمضان كه قرآن در آن نازل شده هدايت كننده مردم است.

ــــــــــــــــــــــــــــــــــ
1 ـ سوره نحل، آيه 89.
2 ـ سوره جاثيه، آيه 20.
3 ـ سوره بقره، آيه 185.

درست است كه در اين آيه متعلق "هدى"، "ناس" است ولى به نظر مى رسد كه منظور از ناس درخصوص اين آيه مؤمنين باشد زيرا در دنباله همين آيه حكم وجوب روزه بيان شده وخطاب به مسلمين است:
ومن شهد منكم الشهر فليصمه
هركس از شما اين ماه را درك كند آن را روزه بدارد.

3 ـ مبيــن:
اين صفت به تنهائى به قرآن اطلاق نشده بلكه به حالت مركب وبه صورت كتاب مبين وقرآن مبين ونورمبين آمده است وبه هرحال يكى از صفات قرآن مى باشد ودربرگيرنده اين مطلب است كه قرآن كتابى روشن وآشكار است وانسان مى تواند به آسانى از رهنمودهاى آن استفاده كند وبه راحتى خود را در مسير هدايت قرآن قرار بدهد.
تلك آيات الكتاب وقرآن مبين(1)
اينست كتاب وقرآن آشكار وروشن.
تلك آيات القرآن وكتاب مبين(2)
اينست آيات قرآن وكتاب روشن.
اين دو آيه را با هم مقايسه كنيد وببينيد چگونه دو كلمه قرآن وكتاب در اين آيات جاى خود رابه يكديگر داده اند وشكل جمله بندى يكسان است. ضمنا در اين دو آيه

ــــــــــــــــــــــــــــــــــ
1 ـ سوره حجر، آيه 1.
2 ـ سوره نمل، آيه 1.

وچند آيه ديگر صفت "مبين" مانند موصوف خود به صورت نكره آمده ولى در آيات ديگرى اين تركيب به صورت معرفه آمده است به عنوان نمونه:
والكتاب المبين انا انزلناه فى ليلة مباركه(1)
قسم به همين كتاب روشن كه ما آن را در شبى مبارك نازل كرديم.
در آيه ديگرى، از قرآن به عنوان نور مبين ياد شده است:
قدجائكم برهان من ربكم وانزلنا اليكم نورا مبينا(2)
همانا به سوى شما از جانب پروردگارتان برهانى آمد ونور روشنى به سوى شما نازل كرديم.

4 ـ بصائـر:
عنوان "بصائر" به همين صورت جمع، به قرآن اطلاق شده است. بصائر جمع بصيرت است كه به معنى بينش درست ودرك صحيح مى باشد وناظر به اين مطلب است كه قرآن كريم،بينش انسان را نافذ وتند وتيز مى كند وبه او توانائى فهم درست ودرك حقائق عالم را ارزانى مى دارد. انسانى كه با هدايت قرآن گام برمى دارد، در تفكرات وانديشه ها وهمچنين در تصميم گيرى هاى خود دچار اشتباه وانحراف نمى شود.
هذا بصائر من ربكم وهدى ورحمة لقوم يؤمنون(3)
اين بصيرت هائى از جانب پروردگارتان مى باشد وهدايت ورحمتى است براى قومى كه ايمان آورده اند.

ــــــــــــــــــــــــــــــــــ
1 ـ سوره دخان، آيه 2.
2 ـ سوره نساء، آيه 174.
3 ـ سوره اعراف، آيه 203.

هذا بصائر للناس وهدى ورحمة لقوم يوقنون(1)
اين بصيرتهائى است براى مردم وهدايت ورحمتى است براى قومى كه يقين دارند.
به طوريكه در ذيل عنوان "هدى" متذكر شديم به نظر مى رسد كه هدايت قرآن مراحل گوناگونى دارد. يك مرحله آن عام است وشامل همه مردم از مؤمن وغير مؤمن مى شود ومرحله ديگر آن هدايت خاصى است كه فقط مؤمنين را در برمى گيرد. در آيه اى كه هم اكنون خوانديم، اين مطلب به وضوح ديده مى شود.
قرآن در مرحله نخست بصيرت ها را باز مى كند وانسان را به تفكر صحيح وادار مى سازد تا راه مستقيم را دريابد. اين مرحله براى عموم مردم است وچون انسانى راه درست را پيدا كرد وبه خدا ورسول ايمان آورد، چنان نيست كه رسالت قرآن درباره او تمام شده باشد وقرآن او را به حال خود بگذارد بلكه مرحله ديگرى از هدايت آغاز مى شود كه ويژه مؤمنان است وآن نيز مراحلى دارد: اسلام وايمان ويقين.

5 ـ بـلاغ:
ازجمله اوصافى كه در قرآن ذكر شده وبه جنبه هدايتگرى قرآن مربوط مى شود، عنوان "بلاغ" است. اين واژه كه مصدر از باب تفعيل است به معناى پيام رسانى وتبليغ مى باشد. قرآن كريم مجموعه اى از پيام هاى خداوند است كه پيامبراسلام(صلى الله عليه وآله وسلم)مأموريت داشت كه آنها را به مردم ابلاغ كند تا مردم با دريافت اين پيام هاى آسمانى وبه كارگيرى انديشه هاى خود، به آن نوع از زندگى كه شايسته مقام انسانى است برسند.
ابلغكم رسالات ربى وانالكم ناصح امين(2)
پيام هاى پروردگارم رابه شما مى رسانم ومن نسبت به شما اندرزگوى

ــــــــــــــــــــــــــــــــــ
1 ـ سوره جاثيه، آيه 20.
2 ـ سوره اعراف، آيه 68.

امينى هستم.
هذا بلاغ للناس ولينذروا به وليعلموا انما هو اله واحد وليذكر اولوالالباب(1)
اين بلاغى است براى مردم تا بدان بيم داده شوند وبدانند كه او خدائى يگانه است وصاحبان خرد اندرزگرند.
در اين آيه سه هدف براى پيام هاى قرآن ذكر شده والبته با آوردن حرف واو در اول (ولينذروا به) اشاره به اين كرده كه هدف ها منحصر به اين سه تا نيست، بلكه هدف ها متعدد است كه از جمله آنها اين سه هدف مى باشد:

            1 ـ انذار وبيم دادن مردم.

            2 ـ ايمان آوردن مردم به خداى يگانه.

            3 ـ تذكر به صاحبان خرد.

6 ـ ذكر وتذكره
اين دو عنوان كه تقريباً به يك معنى است در موارد متعددى به صورت صفت براى قرآن آمده است وبه خصوص كلمه "ذكر" در آيات بسيارى وارد شده ومنظور از آن جنبه يادآورى واندرزگوئى قرآن است. بايد ديد كه قرآن چه چيزى را يادآورى مى كند؟ متعلق ذكر ويادآورى مى تواند چند موضوع باشد:

         1 ـ يادآورى عظمت خدا ونعمت هاى او ونيز وعده هاى او.

         2 ـ يادآورى تعليمات پيامبران گذشته.

         3 ـ يادآورى سرگذشت امت هاى پيشين.

         4 ـ يادآورى حقايقى كه انسان مى تواند باعقل خود آنها را درك كند.

ــــــــــــــــــــــــــــــــــ
1 ـ سوره ابراهيم، آيه 52.

آياتى كه كلمه ذكر وتذكره در آنها به عنوان صفتى براى قرآن آمده بسيار است ونمونه هائى از آن را مى آوريم:
وانزلنااليك الذكرلتبين للناس مانزل اليهم ولعلهم يتفكرون(1)
ونازل كرديم بر تو ذكر را تا به مردم آنچه را كه به آنها نازل شده بيان كنى وشايد آنان بينديشند.
وهذا ذكر مبارك انزلناه افانتم له منكرون(2)
واين ذكر مباركى است كه نازل كرديم، آيا شما آنرا انكار مى كنيد؟
وانه لتذكرة للمتقين(3)
وآن تذكره اى است براى متقين.
ان هذه تذكرة فمن شاء اتخذالى ربه سبيلا(4)
همانا اين تذكره اى است پس هر كس بخواهد، راهى را به سوى پروردگار خويش برمى گزيند.

ــــــــــــــــــــــــــــــــــ
1 ـ سوره نحل، آيه 44.
2 ـ سوره انبياء، آيه 50.
3 ـ سوره مزمل، آيه 19.
4 ـ سوره مزمل، آيه 19.

عظمت وقداست قرآن

در ميان كتب آسمانى متعددى كه از جانب خداوند متعال براى بشر نازل شده، قرآن كريم از ارزش واعتبار ويژه اى برخوردار است وموقعيت ممتاز وبرجسته اى دارد. با صرف نظر از اينكه كتابهاى آسمانى ديگر مانند توارت وانجيل، تحريف شده وسودجويان در آنها دست برده اند وآيات آنها را جابه جا كرده ويا تغيير داده اند، قرآن در مقايسه با تورات وانجيل واقعى نيز در جايگاه والائى است وعظمت واعتبار خاصى دارد همچنانكه پيامبراسلام(صلى الله عليه وآله وسلم) نيز در مقايسه با پيامبران ديگر چنين است. دليل روشن اين مطلب خاتميت اسلام است. اديان پيشين جنبه موقت داشتند ولى اسلام به عنوان آخرين پيام الهى، دين جاودانى بشراست.
روى همين اصل، عظمت وعلو مقام قرآن وقداست وكرامت اين كتاب آسمانى مورد تأكيد بسيار است واين معنى در آيات قرآنى بطور مكرر مورد عنايت قرار گرفته است ودسته اى از نام هاى وصفى قرآن ناظر به همين جنبه از ابعاد قرآن مى باشد كه در زير بدانها اشاره مى شود:

1 ـ احسن الحديث:
هر چيز نو وتازه اى را حديث مى گويند، اما بيشتر به سخن نو ابتكارى حديث گفته مى شود ولذا به روايات وارده از معصومين حديث اطلاق مى شود، زيرا كه سخنان نو وبى سابقه در ميان عرب ها بود. يكى از صفات قرآن حديث است واين به خاطر مضمون هاى تازه وابتكارى قرآن ونيز تازگى اسلوب وشيوه بيان قرآن است كه ميان عربها سابقه نداشت.
مضامين موجود در ميان عرب قبل از اسلام بيشتر تفاخر به نياكان وتعريف از اسب وشمشير وچيزهائى از اين قبيل بود وشيوه بيان آنها نيز يا نثر بود ويا نظم اما قرآن هم از لحاظ مضمون ومحتوا وهم از لحاظ شيوه بيان به صورت كاملاً جديد وتازه ارائه شد، بگونه اى كه مايه تعجب ادبا وسخنرانان وسخن شناسان آن زمان قرار گرفت. آنها مى گفتند: قرآن نه شعر است و نه نثر بلكه چيز ديگرى است.
اطلاق صفت "حديث" به قرآن در آيات متعددى آمده كه ازآنجمله است:
فلعلك باخع نفسك على آثارهم ان لم يؤمنوا بهذا الحديث اسفا(1)
نزديكست كه اى پيامبر از شدت تأسف جان خود را به دنبال آنان هلاك كنى از اينكه آنان به اين حديث ايمان نمى آورند.
فذرنى ومن يكذب بهذالحديث سنستدرجهم من حيث لايعلمون(2)
كيفر كسانى را كه اين حديث را تكذيب ميكنند به من واگذار كن بزودى آنان را از جائى كه نمى دانند، عذاب خواهيم كرد.
در آيه اى كه ذيلاً مى خوانيم قرآن نه تنها حديث بلكه احسن الحديث وزيباترين سخن نو معرفى شده است كه بيانگر مجد وعظمت قرآن است:
الله نزل احسن الحديث كتابا متشابها مثانى تقشعر منه جلودالذين يخشون ربهم ثم تلين جلودهم وقلوبهم الى ذكرالله(3)

ــــــــــــــــــــــــــــــــــ
1 ـ سوره كهف، آيه 6
2 ـ سوره قلم، آيه 44
3 ـ سوره زمر، آيه 23.

خداوند قرآن را كه نيكوترين سخن است نازل كرد، كتابى كه آياتش باهم مشابهت دارد ودوتا دوتا است كه ازتلاوت آن لرزه بر اندام خداترسان مى افتد، سپس آرامش مى يابند وبه ذكر خدا مى پردازند.
در اين آيه، قرآن به عنوان زيباترين سخنى معرفى شده كه خاصيت عجيبى دارد بگونه اى كه در دلهاى مؤمنان نفوذ مى كند وآنها را دچار هيجان واحساسات مى سازد وسپس به آنان آرامش واطمينان مى بخشد.

2 ـ كريـم
اين صفت كه بيانگر كرامت وقداست قرآن است تنها يك بار در قرآن به خود قرآن اطلاق شده است:
انه لقرآن كريم فى كتاب مكنون لايمسه الاالمطهرون تنزيل من رب العالمين (1)
همانا كه آن قرآن كريم است در كتابى نهان (لوح محفوظ) كه جز دست پاكان به آن نرسد فرستاده شده از جانب پروردگار عالميان.

3 ـ مجيـد
مجد به معناى عظمت وكرامت فراگير وگسترده است ومجيد هم صفت خداست كه داراى فضل وكرم بى پايان است وهم صفت قرآن است كه معانى ومعارف فراوانى را دربرگرفته است.
اين صفت چهار بار در آيات قرآنى آمده، يكبار به عنوان صفتى براى خدا ويك بار به عنوان صفتى براى عرش خذا ودوبار هم به عنوان صفتى براى كلام خدا وقرآن.

ــــــــــــــــــــــــــــــــــ
1 ـ سوره واقعه، آيات 77 تا 80.

ق - والقرآن المجيد بل عجبوا ان جائهم منذر منهم فقال الكافرون هذا شيئى عجيب(1)
قسم به قرآن با مجد وعظمت بلكه آنان از اينكه بيم دهنده اى از خودشان آمده است تعجب مى كنند وكافران مى گويند كه اين چيز شگفتى است.
بل هو قرآن مجيد فى لوح محفوظ(2)
بلكه اين كتاب، قرآن با مجد وعظمت است كه در لوح محفوظ (صفحه علم ازلى الهى) نگاشته شده است.

4 ـ عزيـز
صفت عزيز در قرآن معمولاً به خداوند اطلاق شده وبيشتر همراه با صفت ديگرى از خداوند مانند حكيم وقوى وذوانتقام وغفار ورحيم وحميد وغفور آمده است ودر اين مورد عزيز به معناى صاحب قدرت قاهره اى است كه هيچ قدرتى نمى تواند او را مقهور سازد.
اما اطلاق صفت عزيز به قرآن فقط در يك مورد از آيات قرآنى آمده است:
وانه لكتاب عزيز لاياتيه الباطل من بين يديه ولامن خلفه تنزيل من حكيم حميد(3)
وهمانا آن كتاب عزيزى است كه نه از مقابل ونه از پشت سر باطل

ــــــــــــــــــــــــــــــــــ
1 ـ سوره قاف، آيات 1 و2.
2 ـ سوره بروج، آيات 22-21.
3 ـ سوره فصلت، آيه 42.

نمى تواند به او راه يابد فرستاده شده از جانب خداوند حكيم وحميد است.
عزيز بودن قرآن به خاطر قدرت منطق واستدلال واتقان واستحكام معارف آنست كه هيچگاه مقهور ومغلوب واقع نمى شود. البته مى توانيم معناى ديگر واژه عزيز را هم لحاظ كنيم. يكى از معانى عزيز چيز كمياب نادرالوجودى است كه به دست آوردن آن سخت ودشوار باشد. اطلاق عزيز به قرآن مى تواند از همين مقوله باشد.

5 ـ مبـارك
بركت ومبارك وتبرك از يك خانواده است وبه معناى محل اجتماع خيرات وفيوضات است. مبارك بودن قرآن نيز ناظر به همين معناست وقرآن كريم منبع خيرات وسرچشمه فيوضات است وملتى كه قرآن را برنامه زندگى خود قرار دهد به همه خوبى ها دست خواهد يافت واز بركات زمين وآسمان برخوردار خواهد شد وشايستگى آن را خواهد داشت كه از افاضات الهى بهره مند شود.
وهذاكتاب انزلناه مبارك فاتبعوه واتقوا لعلكم ترحمون(1)
واين كتاب بابركتى است كه نازل كرديم از آن پيروى كنيد وتقوا داشته باشيدتا مورد رحمت قرار گيريد.
كتاب انزلناه اليك مبارك ليدبرواآياته وليتذكراولواالالباب(2)
كتاب مباركى است كه به تو نازل كرديم تا در آيات آن تدبر كنند وصاحبان انديشه متذكر شوند.

ــــــــــــــــــــــــــــــــــ
1 ـ سوره انعام، آيه 155.
2 ـ سوره ص، آيه 29.

جالب اينكه قرآن هم خود مبارك است وهم در شب مباركى نازل شده است، «شب قدر».
انا انزلناه فى ليلة مباركة انا كنا منذرين(1)
ما قرآن را در شب مباركى نازل كرديم، ما بيم دهندگانيم.

6 ـ علــى
صفت على كه از علو مشتق شده از جمله آن گروه از صفات قرآن است كه ناظربه بعدعظمت وقداست آن مى باشد وبرترى قرآن وعلومرتبه آن را نسبت به ديگر كتابهاى آسمانى بيان مى كند. علومرتبه قرآن چيزى است كه در مخزن علم الهى وام الكتاب ثبت شده است.
انا جعلناه قرآنا عربيا لعلكم تعقلون وانه فى ام الكتاب لدينا لعلى حكيم(2)
همانا ما آن را قرآن عربى قرار داديم تا شما انديشه كنيد وهمانا قرآن در ام الكتاب نزد ما بلندپايه واستوار است.

7 و8 و9 ـ مكرمه، مرفوعه،مطهره
اين سه عنوان پشت سرهم در يك آيه از قرآن به قرآن اطلاق شده ونشانگر اوج عظمت وقداست وبلندپايگى ووالائى قرآن است.

                  مكرمه ـ داراى كرامت وبزرگى

                  مرفوعه ـ داراى مرتبه اى بلند ووالا

ــــــــــــــــــــــــــــــــــ
1 ـ سوره دخان، آيه 3.
2 ـ سوره زخرف، آيه 4.

                  مطهره ـ پاك ومنزه از هر شائبه
كلا انها تذكرة فمن شاء ذكره فى صحف مكرمة مرفوعة مطهرة بايدى سفرة كرام بررة(1)
همانا قرآن براى تذكر است تا هركس كه بخواهد پندگيرد در صحيفه هاى مكرم نگاشته شده كه بس بلند مرتبه وپاك است بدست سفيران حق كه عالى رتبه ونيكو هستند.

ــــــــــــــــــــــــــــــــــ
1 ـ سوره عبس، آيه 11ـ16.

اتقان واستحكام قرآن

يكى از ويژگيهاى مهم وبرجسته قرآن كه مى تواند يكى از وجوه اعجاز آن باشد، اتقان واستحكام واستوارى وقاطعيت اين كتاب آسمانى است.
همچنانكه جهان آفرينش وكتاب تكوينى خدا بر اساس حق وعدل استوار است ودر قانون خلقت هيچگونه سستى وضعف مشاهده نمى شود، قرآن نيز كه كتاب تشريعى خداوند است برهمان اساس نازل شده وآيات آن محكم ومتقن وغيرقابل خدشه است.
خداوند در مورد عالم خلقت مى فرمايد:
ما خلق الله السموات والارض وما بينهما الا بالحق(1)
خداوند آسمانها وزمين وآنچه را كه در آنهاست نيافريد مگر بر اساس حق.
مشابه همان تعبير را در مورد آيات قرآنى هم آورده است.
تلك آيات الله نتلوها عليك بالحق وانك لمن المرسلين(2)
اين آيات خداست كه بر اساس حق بر تو تلاوت مى كنيم همانا تو از فرستادگانى.

ــــــــــــــــــــــــــــــــــ
1 ـ سوره روم، آيه 8.
2 ـ سوره بقره، آيه 252.

اينست كه قرآن كريم اوصافى را براى خود ذكر مى كند كه همگى بيانگر اتقان واستحكام قرآن ودورى آن از هرگونه ضعف وسستى مى باشد. اينك آن اوصاف را مورد مطالعه قرار مى دهيم.

1 ـ قيّـم
«قيم» به معناى استوار ودرست واز لحاظ ادبى يك از اوزان صفت مشبهه از ماده قام يقوم مى باشد.
در قرآن كريم اين صفت گاهى براى دين اطلاق شده وگاهى براى خود قرآن وگاهى براى صحف مطهره واين مى رساند كه ارتباط تنگاتنگى ميان اين سه وجود دارد:
ذلك الدين القيم ولكن اكثر الناس لايعلمون(1)
اين، دين استوار است ولى بسيارى از مردم نمى دانند.
الحمدلله الذى انزل على عبده الكتاب ولم يجعل له عوجا قيما لينذر باسا شديدا من لدنه ويبشر المؤمنين(2)
سپاس خداوند را كه بر بنده خود كتاب را نازل كرد ودر آن كجى قرار نداد كتابى استوار تا بوسيله آن مردم را از عذابى سخت بترساند ومؤمنان را بشارت بدهد.
رسول من الله يتلوا صحفا مطهرة فيها كتب قيمة(3)

ــــــــــــــــــــــــــــــــــ
1 ـ سوره روم، آيه 30.
2 ـ سوره كهف، آيات 1و2.
3 ـ سوره بينه، آيه 3.

رسولى از جانب خدا كه كتابهاى آسمانى پاك را تلاوت مى كند ودرآن كتابهاست نامه هاى استوار.
اكنون ببينيم كه منظور از "قيم" بودن قرآن چيست؟ در اين باره وجوهى ذكر شده:
* قيم به معناى مستقيم است ودر قرآن هيچگونه كجى وجود ندارد. (تأكيد كلمه ماقبل)
* قيم به معناى تضمين كننده مصالح مردم از طريق بيان احكام و شرايع.
* قيم به معناى تدبيركننده امور وقرآن كريم از آنجهت كه متضمن بيان دين قيم است در واقع تدبيركننده امور دنيوى واخروى مردم مى باشد. (شبيه معناى قبلى)
* قيم به معناى معتدل وقرآن كتابى است كه در آن افراط وتفريط نشده است.
* قيم به معناى نگهبان وقرآن با تصديق كردن كتابهاى آسمانى ديگر در حقيقت آنها را حفظ مى كند.
به نظر ما همه اين وجوه را مى توان به قرآن حمل كرد ومانعى از آن نيست.

2 ـ قول فصل
اين تعبير به معناى سخن جدى وقاطعى است كه ميان حق وباطل فاصله مى اندازد وهرگز قابل نقض وابرام نيست اين تعبير را بيشتر در حل اختلافات ودر قضاوتهاى مهم به كار مى برند ومى توان گفت كه قول فصل، آن سخن آخرى است كه چون وچرا ندارد وجاى شك وترديد باقى نمى گذارد.
قرآن كريم قول فصل است وحق وباطل را از هم جدا مى كند.سخنى است كه بالاى آن سخنى نيست وحكم آن قاطع وغير قابل ترديد است:
انه لقول فصل وما هو بالهزل(1)

ــــــــــــــــــــــــــــــــــ
1 ـ سوره طارق، آيات 13 و14.

همانا كه قرآن قول فصل است وهرگز سخنى بيهوده نيست.
همانگونه كه قرآن «قول فصل» است روز قيامت هم «يوم فصل» مى باشد وقضاوتهائى كه در آن روز مى شود قابل تشكيك وترديد نيست.
هذا يوم الفصل جمعناكم والاولين(1)
اين، روز فصل است كه شما وپيشينيان را در آن جمع كرديم.

3 ـ برهـان
برهان آن دليل محكمى است كه مطلب را به ثبوت مى رساند وطرف مقابل در برابر آن عاجز وناتوان مى شود. زيرا كه مقدمات آن برچيزهاى يقينى وعينى استوار است. اطلاق صفت «برهان» بر قرآن از آنجهت است كه مجموع قرآن به خاطر اعجازى كه دارد دليل محكمى برحقانيت پيامبر اسلام است ومى توانيم بگوئيم كه معارفى كه در آيات قرآنى آمده است همه برهانى ومطابق دليل ومنطق مى باشد.
يا ايهاالناس قدجائكم برهان من ربكم وانزلنا اليكم نورا مبينا(2)
اى مردم همانا براى شما برهانى از پروردگارتان آمده است وبه سوى شما نورى آشكار نازل كرديم.
قرآن كريم كه خود برهان ومطالب آن برهانى است در چندين مورد از مشركان وكافران طلب برهان مى كند واز آنها مى خواهد كه اگر راست مى گويند، براى ادعاى خود برهانى اقامه كنند به عنوان نمونه به اين آيه توجه كنيد:

ــــــــــــــــــــــــــــــــــ
1 ـ سوره مرسلات، آيه 38.
2 ـ سوره نساء، آيه 174.

ءاله مع الله قل هاتوا برهانكم ان كنتم صادقين(1)
آيا خدائى جز الله وجود دارد؟ برهان خود را بياوريد اگر از راستگويانيد.

4 ـ بيّنـه
«بينه» در اصطلاح فقهى فقط به شاهد عادل گفته مى شود ولى معناى لغوى آن اعم از اين معناست وبه دليل روشن وآشكار گفته مى شود ودر قرآن كريم هم بينه به معناى دليل وحجت وبرهان ومعجزه استعمال شده واز معجزات پيامبران به عنوان بينات نام برده شده وگاهى اين كلمه توأم با واژه "زبر" آمده است كه منظور كتابهاى آسمانى است.
همه پيامبران داراى بينه بودند وقرآن از قول بعضى از انبياء از جمله صالح وشعيب وموسى نقل مى كند كه آنها به قوم خود گفته اند كه ما داراى بينه هستيم كه منظور اينست كه دليل روشنى بر صدق نبوت خود داريم. پيامبراسلام(صلى الله عليه وآله وسلم) نيز صاحب بينه است وبينه مهم او همان قرآن است.
فقد جائكم بينة من ربكم وهدى ورحمة فمن اظلم ممن كذب بايات الله وصدف عنها(2)
همانا براى شما از طرف پروردگارتان حجت آشكار وهدايت ورحمت آمده است اكنون كيست ستمكارتر از كسى كه آيات خدا را تكذيب كند واز آن روى برگرداند.

ــــــــــــــــــــــــــــــــــ
1 ـ سوره نحل، آيه 64.
2 ـ سوره انعام، آيه 157.

5 ـ ام الكتـاب
مى دانيم كه آيات قرآنى دو دسته است دسته اى را محكمات ودسته اى را متشابهات مى گويند بطوريكه در بحث محكم ومتشابه خواهد آمد براى فهم درست آيات متشابه بايد آنها را به آيات محكم عرضه كرد ودر واقع كليد فهم درست متشابهات قرآن، محكمات آن است.
قرآن كريم به آيات محكمات كه مرجع آيات متشابهات است صفت "ام الكتاب" را داده است كه در حقيقت محكمات مادر همه معارف قرآنى است. اين آيات علاوه بر اينكه خود معنى روشنى دارند، آيات ديگر را هم تغذيه مى كنند وبا تركيب محكمات با متشابهات معانى جديدى به دست مى آيد واين رمز جاودانگى قرآن است (توضيح مطلب را در بحث محكم ومتشابه خواهيد خواند).
هوالذى انزل عليك الكتاب منه آيات محكمات هن ام الكتاب واخر متشابهات(1)
خداوند كسى است كه كتاب را برتو نازل كرد كه قسمتى از آن محكمات است كه مادر كتاب است وقسمتى ديگر متشابهات مى باشد.
بطوريكه بارها گفته ايم قرآن كه كتاب تشريعى خداست مشابهت هائى با عالم آفرينش كه كتاب تكوينى خداست دارد. همانگونه كه قرآن محكمات ومتشابهات دارد عالم آفرينش نيز اين حالت را دارا مى باشد كه در قرآن از آن به عالم محو واثبات وعالم ام الكتاب تعبير آورده مى شود. عالم محو واثبات عالم تغييرات وتبدلات است كه مشابه آيات متشابهات قرآن است وعالم ام الكتاب عالم ثبوت وعلم حضورى خداوند است كه آنهم مشابه آيات محكمات قرآن مى باشد.

ــــــــــــــــــــــــــــــــــ
1 ـ سوره آل عمران، آيه 7.

يمحو الله مايشاء ويثبت وعنده ام الكتاب(1)
خداوند آنچه را كه بخواهد محو ويا اثبات مى كند وام الكتاب در پيش اوست.

6 ـ حق اليقيـن
اين تعبير به معناى يقين بايسته ودرجه بالاى يقين واطمينان مى باشد ودر دو مورد از آيات قرآن به خود قرآن اطلاق شده است از جمله در اين آيه:
وانه لحق اليقين فسبح باسم ربك العظيم(2)
وهمانا كه آن (قرآن) حق اليقين است پس به نام پروردگار بزرگت تسبيح كن.
در آياتى كه قبل از اين دو آيه آمده است در اين باره صحبت مى كند كه قرآن از جانب خداوند نازل شده واگر پيامبر(صلى الله عليه وآله وسلم) سخنانى را به دروغ به خدا نسبت مى داد، خدا شاهرگ گردن او را مى زد. آيات ماقبل قرينه است بر اينكه منظور از حق اليقين بودن قرآن اينست كه آيات قرآنى بطور يقين سخنان خداست وهرگز شائبه اى در آن نيست وچون از عالم بالا واز سرچشمه وحى الهى منشاء گرفته بدون شك سخنى است محكم واستوار وهيچ ترديد وشكى در آن راه ندارد.

7 ـ حكيـم
از آنجا كه قرآن كريم از جانب خداوند حكيم نازل شده، خود نيز لقب حكيم دارد. حكمت به معناى رسيدن به حق ومعرفت حقايق عالم مى باشد وقرآن از آن جهت

ــــــــــــــــــــــــــــــــــ
1 ـ سوره رعد، آيه 39.
2 ـ سوره حاقه، آيات 51 و52.

حكيم است كه معارف آن دقيقاً مطابق با حقايق هستى وبر اساس فطرت انسانى است وآيات حكيمانه آن هماهنگ با نظام خلقت مى باشد ولذا قرآن كتابى براى همه انسانها در همه قرنها تا روز قيامت است زيرا هرگونه تغييرى وتبديلى در جامعه هاى بشرى به وجود بيايد خارج از فطرت انسان نيست وفطرت بشرى تغيير نمى يابد.
ذلك نتلوه عليك من الايات والذكر الحكيم(1)
آن را (قرآن را) بر تو تلاوت مى كنيم كه عبارت است از آيات وذكر حكيم.
الم تلك ايات الكتاب الحكيم(2)
اين آيات كتاب حكيم است.
لازم است توجه كنيم كه آيات قرآنى مشتمل بر مطالب گوناگونى در موضوعات مختلف مى باشد. اما در عين حال قاعده واحدى در همه آن آيات حاكم است وآن اينكه تمام آيات مطابق با حقائق هستى است ومى توانيم چنين بگوئيم كه آيات قرآنى در عين اشتمال بر مطالب مختلف، حقيقت واحده اى است وهمين است معناى حكيم بودن قرآن (وحدت در كثرت وكثرت در وحدت) با توجه به اين مطلب مى توانيم درباره اين آيه بيانديشيم:
الر كتاب احكمت آياته ثم فصلت من لدن حكيم خبير(3)
قرآن كتابى است كه آيات آن محكم نازل شده وسپس تفصيل داده شده است از جانب خداوند حكيم وآگاه.

ــــــــــــــــــــــــــــــــــ
1 ـ سوره آل عمران، آيه 58.
2 ـ سوره يونس، آيه 1.
3 ـ سوره هود، آيه 1.

جنبه هاى عاطفى قرآن

«عقل» و «عاطفه» به عنوان دو عامل نيرومند، انسان را به حركت وتلاش وادار مى سازند وبه زندگى او معنا ومفهوم مى دهند وا را در "انتخاب" و "سازندگى" كه دو خصيصه مهم انسانى هستند كمك مى كنند.
اگر اين دو نيرو از انسان گرفته شود ويا به صورت درستى اعمال نگردد انسان موجود بى محتوا وبى خاصيتى مى شود كه فرقى ميان او وجماد نيست. انسان با عقل انتخاب مى كند وبا عاطفه مى سازد. يافتن راه وظيفه عقل وايجاد حركت، كار عاطفه واحساس است. اين دو نيرو كه مكمل يكديگرند بايد پابه پاى هم ودر كنار هم مورد توجه قرار بگيرند.
قرآن كريم به عنوان كتاب هدايت انسان همواره دو نيروى عقل وعاطفه را زير چتر حمايت خود دارد ودست انسان را مى گيرد وبه او راه درست استفاده از اين دو نيرو را ياد مى دهد وبا آيات حكيمانه ومعارف بلند وتعبيرات شيرين وزلال خود اين هردو را سيراب مى كند ولذا مى بينيم مطالب ومعارف قرآنى گاهى به صورت استدلالى وبرهانى آمده واز انسان خواسته شده كه عقل وانديشه خود را به كار گيرد وگاهى به صورت عاطفى وبا تعبيرهائى آمده كه احساس خواننده را برمى انگيزد واو را به حركت ونشاط وادار مى كند.
اين يكى از روشهاى تعليم وتربيت در قرآن كريم است كه هم در بيان احكام وهم در طرح مسائل عقيدتى، علاوه بر راه عقل از طريق احساس وعاطفه هم وارد مى شود وانسان را در دنياى شيرين وهيجان انگيزى قرار مى دهد كه او را سرسپرده خود مى سازد. دنيائى كه هيچ دليل وبرهانى قدرت آفرينش آن را ندارد ايمانى كه از اين طريق بدست مى آيد ايمان عشق وايثار وجهاد وشهادت است وگرنه ايمان بدست آمده از برهان واستنتاجات عقلى، تنها به كار مجادله ومجاب كردن طرف مقابل مى آيد البته چنين ايمانى مى تواند پاسخگوى سؤالات واشكالات عقلى انسان باشد واو را از حيرت وضلالت نجات بدهد اما نمى تواند خاصيت ديناميكى وحركت آفرينى داشته باشد.
بنگريد كه قرآن كريم چگونه در مباحث توحيد وخداشناسى علاوه بر استدلالات عقلى از راه احساس وعاطفه وارد شده وبا برقرارى پيوندهاى عاطفى ميان خدا ومردم در آنها ايمانى بوجود آورده است كه حاضرند همه چيز خود را در آن راه فدا كنند. ايمان عشق وشور وحركت وتلاش; ايمان عاشقان وخودباختگان; ايمان بدست آمده از برهان صديقين. نمونه هائى از اين نوع آيات را مى خوانيم:
ذلك بان الله مولى الذين امنوا وان الكافرين لامولى لهم(1)
اين بدان جهت است كه خداوند دوست وحامى مؤمنان است اما كافران دوست وحامى ندارند.
ان الله اشترى من المؤمنين انفسهم واموالهم بان لهم الجنة(2)
همانا خداوند از مؤمنان جانها ومالهايشان را خريدارى كرد.
لاتجد قوما يؤمنون بالله واليوم الاخر يوادون من حادالله ورسوله ولو كانوا آبائهم او ابنائهم او اخوانهم او عشيرتهم اولئك كتب الله فى قلوبهم الايمان وايدهم بروح منه ويدخلهم جنات تجرى من تحتها الانهار خالدين فيها رضى الله عنه ورضواعنه اولئك حزب الله الاان حزب الله

ــــــــــــــــــــــــــــــــــ
1 ـ سوره محمد، آيه 11.
2 ـ سوره توبه، آيه 111.

هم المفلحون(1)
هرگز مردمى را نخواهى يافت كه ايمان به خدا وروز قيامت داشته باشند ولى با دشمنان خدا ورسول او دوستى كنند هرچند كه پدران يا فرزندان يا برادران يا خويشان آنها باشند. چنين مردمى هستند كه خداوند در دلهايشان ايمان را نگاشته وآنان را بوسيله روح القدس تأييد كرده است ونيز آنها را به بهشتى داخل مى كند كه نهرها از زير آن جارى است وجاويدان در آنجا هستند. خدا از آنان راضى وآنان از خدا خوشنودند آنها حزب خدايند وبدانيدكه حزب خدا همان رستگارانند.
ملاحظه مى كنيد كه در آيات بالا چگونه احساسات وعواطف مؤمنان مورد توجه قرار گرفته وقرآن با طرح موضوعاتى از قبيل مولى بودن خداوند بر مؤمنان وداد وستد ويژه او با آنان وبريدن مؤمنان از دشمنان خدا هرچند كه نزديكترين فاميل آنها باشد وتأييد روح القدس از مؤمنان وخشنودى متقابل خدا وآنان، اطلاق لقب حزب خدا بر آنان وتضمين رستگارى آنان وموضوعات ديگرى از اين نوع، رابطه خاصى ميان خدا ومؤمنان برقرار مى كند واز اين گونه آيات در قرآن كريم بسيار است.
اكنون با توجه به جنبه هاى عاطفى كه در بعضى از آيات قرآنى آمده است، مى توانيم بگوئيم كه چند صفت از اوصاف قرآن ناظر به اين بعد از ابعاد قرآن است كه عبارتند از:

1 ـ بشــرى
بشرى وبشارت به معنى خبر دادن از چيزى است كه شنونده را خوشحال مى كند يكى از عنوانهائى كه در خود قرآن به قرآن اطلاق شده عنوان "بشرى" است. در واقع

ــــــــــــــــــــــــــــــــــ
1 ـ سوره مجادله، آيه 22.

آيات قرآنى وپيامهائى كه در آن آمده است، مژده ها ونويدهائى است كه هر فرد باايمانى را خوشحال مى كند ودر او روح اميد مى آفريند وباعث دلگرمى واطمينان خاطر وآرامش او مى گردد.
اين صفت در آيات متعددى بر قرآن اطلاق شده كه به عنوان نمونه، دو مورد را مى آوريم. آيات قرآن وكتاب مبين است كه هدايت ومژده براى مؤمنان مى باشد:
قل نزله روح القدس من ربك بالحق ليثبت الذين آمنوا وهدى وبشرى للمسلمين(1)
بگو كه اين آيات را روح القدس از جانب پروردگارت به حق وراستى نازل كرده تا اهل ايمان را ثابت قدم كند وهدايت كننده ومژده اى براى مسلمانان است.
در مورد اين صفت قرآن توجه خوانندگان عزيز را به دو نكته جلب مى كنيم:
الف ـ درست است كه قرآن بشارت دهنده است اما نه براى همه بلكه بشارت قرآن به مؤمنين اختصاص دارد ولذا در هركجا كه از قرآن به عنوان «بشرى» ياد شده قيدى براى آن آمده كه يكى از اين سه تعبير است: مؤمنين، مسلمين ومحسنين.
ب ـ بايد ديد كه متعلق ومضمون مژده هاى قرآن به مؤمنان چيست وقرآن چه چيزهائى را نويد مى دهد؟ با مراجعه به آيات قرآنى معلوم شد كه در چند آيه متعلقى براى بشارت ذكر نشده كه مى تواند شامل همه خيرات وبركات باشد ودر چند آيه متعلق بشارت ذكر شده وقرآن مؤمنان را به موضوعات ياد شده در زير مژده مى دهد:
1 ـ اجركبير يا پاداش بزرگ (سوره اسراء آيه 9)
2 - اجر حسن يا پاداش نيكو (سوره كهف آيه 2)
3 ـ اجركريمومغفرت ياپاداش گرامىوبخشش (سوره يس آيه11)

ــــــــــــــــــــــــــــــــــ
1 ـ سوره نحل، آيه 102.

4 ـ رحمت ورضوان خدا وبهشت پرنعمت (سوره توبه آيه 21)
5 ـ قدم صدق در نزد پروردگار (سوره يونس آيه 2)
6 ـ فضل كبير (سوره احزاب آيه 47)
7 ـ پيروزى از جانب خدا وفتح نزديك (سوره صف آيه 13)
با توجه به اين موضوعات وموضوعات ديگرى كه در آيات تبشيرى قرآن آمده است پر واضح است كه قرآن جوامع بشرى را به سعادت دنيا وآخرت مژده مى دهد واين همان مطالبى است كه پيامبرگرامى اسلام(صلى الله عليه وآله وسلم) در مجلسى كه براى خويشاوندان خود ترتيب داده بود ذكر كرد.
در آن مجلس پيامبر پس از بيان مطالبى فرمود:
انى قد جئتكم بخير الدنيا والاخرة
من براى شما خير دنيا وآخرت آورده ام.

2 ـ شفــاء
يكى ديگر از صفات قرآن صفت «شفاء» است قرآن نسخه شفابخش همه دردهاى بشرى است وتمام بيماريهاى روحى واجتماعى واخلاقى را درمان مى كند وجامعه اى سالم وبهينه مى سازد. قرآن تمام كينه ها وعداوتها وخودخواهى ها وجاه طلبى ها را مى زدايد وبا سالم سازى افراد ومحيط، اجتماع سعادتمندانه اى را به ارمغان مى آورد.
قرآن در سه آيه خود را به عنوان «شفاء» معرفى مى كند:
يا ايها الناس قد جائكم موعظة من ربكم وشفاء لما فى الصدور وهدى ورحمة للمؤمنين(1)
اى مردم همانا به سوى شما آمده است موعظه اى از جانب

ــــــــــــــــــــــــــــــــــ
1 ـ سوره يونس، آيه 57.

پروردگارتان وشفاى آنچه در سينه هاست وهدايت كننده ورحمتى است بر مؤمنان.
وننزل من القرآن ماهو شفاء ورحمة للمؤنين ولايزيد الظالمين الاخسارا(1)
ونازل مى كنيم از قرآن آنچه را كه شفا ورحمت براى مؤمنان است ولى ظالمان را جز ضرر وزيان چيزى نمى افزايد.
قل هو للذين آمنوا هدى وشفاء والذين لايؤمنون فى آذانهم وقروهو عليهم عمى(2)
بگو كه قرآن براى مؤمنان مايه هدايت وشفا است وكسانى كه ايمان نياورده اند در گوشهاى آنان پرده ايست وقرآن براى آنها مايه كورى مى باشد.
بطوريكه ملاحظه مى فرمائيد در آيه دوم وسوم اين حقيقت به روشنى بيان شده كه هرچند قرآن براى مؤمنان شفا ورحمت است اما براى كافران وظالمان نه تنها مايه شفا نيست بلكه باعث خسران وكورى نيز هست. شايد منظور اين باشد كه كافران وظالمان با كفر وظلم خود دچار ضرر وزيان وگمراهى شده اند چون آيات قرآنى بر آنها خوانده مى شود وآنها در مقام تكذيب وانكار قرار مى گيرند، اين خود ضرر وزيان وگمراهى جديد ومضاعفى براى آنها محسوب مى شود.

ــــــــــــــــــــــــــــــــــ
1 ـ سوره اسراء، آيه 82.
2 ـ سوره فصلت، آيه 44.

3 ـ رحمـت:
اطلاق صفت «رحمت» به قرآن، به طور مكرر در آيات متعددى آمده است واين صفت بيشتر با صفت هدايت ودر يك مورد با صفت شفاء همراه بوده وهميشه بعد از هدايت وشفاء آمده است بنظر مى رسد كه مفهوم رحمت متفرع بر هدايت وشفاء وچيزى بالاتر از آنهاست ويك فرد يا جامعه نخست بايد راه را پيدا كند وناخالصى ها را بريزد وسپس به مرحله رحمت قدم بگذارد وشايسته دريافت رحمت وفيض هاى خداوند رحمان ورحيم گردد.
بهرحال اين صفت در آيات گوناگونى آمده كه دو نمونه از آنرا ذكر مى كنيم:
هذا بصائر من ربكم وهدى ورحمة للمؤمنين(1)
اين (قرآن) بصيرتهائى است از طرف پروردگارتان وهدايت ورحمتى است بر مؤمنان.
تلك آيات الكتاب الحكيم هدى ورحمة للمحسنين(2)
اين آيات كتاب حكيم وهدايت ورحمتى براى نيكوكاران است.

ــــــــــــــــــــــــــــــــــ
1 ـ سوره اعراف، آيه 203.
2 ـ سوره لقمان، آيه 3.

جامعيت قرآن

يكى از ويژگيهاى بسيار مهم قرآن اين است كه اين كتاب آسمانى، جامع تمام علوم ومعارف است چه علومى كه بشر تا كنون به آن دست يافته وچه علومى كه هنوز در دسترس بشر قرار نگرفته است وبه شرحى كه خواهيم گفت همه يافته هاى علمى وكل دانش بشر به اضافه علومى كه هنوز بشريت پى به آن نبرده است در قرآن كريم آمده وتمام آنچه كه شده است ومى شود وخواهد شد در اين سفره گسترده الهى موجود است.
از آنجا كه اين بحث بحث مهمى است ونياز به توضيح بيشترى دارد ما قبلا آن قسمت از صفات قرآن را كه ناظر به جامعيت قرآن است مى آوريم وسپس درباره جامعيت قرآن وچگونگى آن بحث مى كنيم اينك آيات:

1 ـ تبيان كل شىء
«تبيان» مصدر از باب تفعيل وبه معناى كثرت بيان مى باشد قرآن كريم در آيه اى كه مى خوانيم خودش را تبيان كل شىء معرفى كرده كه در اينجا مصدر به معناى فاعلى است ومنظور اين است كه قرآن بسيار بيان كننده است:
ونزّلنا عليك الكتاب تبيانا لكل شىء وهدى ورحمة وبشرى للمسلمين(1)
وقرآن را بر تو نازل كرديم كه بيان كننده همه چيز ومايه هدايت ورحمت ومژده براى مسلمانان است.

ــــــــــــــــــــــــــــــــــ
1 ـ سوره نحل، آيه 89.

2 ـ تفصيل كل شىء
تفصيل به معناى بيان مطلب به طور مشروح است به گونه اى كه شامل جزئيات مطلب هم باشد اين صفت را نيز قرآن براى خود آورده است:
ما كان حديثا يفترى ولكن تصديق الذى بين يديه وتفصيل كلّ شىء وهدى ورحمة لقوم يؤمنون(1)
قرآن سخن دروغى نيست، بلكه تصديق كننده كتاب هاى آسمانى است كه پيش روى اوست وتفصيل همه چيز ومايه هدايت ورحمت براى گروهى است كه ايمان آورده اند.

3 ـ مفصـل
يكى ديگر از صفات قرآن كه ناظر به جامعيت آن است، صفت مفصل است كه در اين آيه آمده است:
وهو الذى انزل اليكم الكتاب مفصلا والذين آتينا هم الكتاب يعلمون انه منزل من ربك بالحق فلاتكونن من الممترين(2)
خداوند كسى است كه كتاب را براى شما به طور مفصل نازل كرد وكسانى كه كتاب را به آنها داديم مى دانند كه آن از جانب پروردگارت به حق نازل شده پس، از ترديدكنندگان مباش.
به طورى كه ملاحظه مى فرمائيد در اين آيات بخصوص در آيه نخستين، قرآن

ــــــــــــــــــــــــــــــــــ
1 ـ سوره يوسف، آيه 111.
2 ـ سوره انعام، آيه 114.

خودش را بيان كننده همه چيز معرفى مى كند اكنون بايد ديد كه منظور از اين مطلب چيست وقرآن كريم چگونه تفصيل همه اشياء را در بر دارد؟
بسيارى از مفسران در توجيه وتفسير اين مطلب گفته اند: از آنجا كه قرآن يك كتاب هدايت است وبا هدف ارشاد وتربيت انسانها نازل شده بنابراين منظور از بيان همه چيز اين است كه قرآن تمام مسائل مربوط به هدايت وتربيت انسانها را بيان نموده وچيزى را فروگذار نكرده است اين مطلب به اين مى ماند كه يك نفر كتاب مفصلى درباره شيمى تأليف كند وبگويد همه چيز در اين كتاب آمده، منظور او از همه چيز، آن چيزهائى است كه مربوط به شيمى است، واو هرگز نمى گويد كه حتى مسائل ادبى هم در كتاب او آمده قرآن نيز اعلام مى كند تمام چيزهائى كه مربوط به هدايت وتربيت بشر است در اين كتاب آمده است.
ما تصور مى كنيم كه اين تفسير هرچند راحت وقانع كننده است اما با ظواهر اين آيات وآيات ديگرى كه خواهيم آورد سازگار نيست، به نظر ما اين آيات بيانگر يك حقيقت والائى است كه درك آن براى ما مشكل وحتى گيج كننده است اما حق نداريم براى اقناع خودمان از يك حقيقت قرآنى دست برداريم ويا از كنار آن به آسانى عبور كنيم قرآن در اين آيات اعلام مى كند كه تفصيل همه چيز (كل شىء) در قرآن بيان شده تعبير (كل شىء) يك تعبير عام است ووسيع ترين مفهوم را دارد وحتى علوم مادى وعلوم خالص را هم در بر مى گيرد وظاهر اين آيات مى رساند كه قرآن بيان كننده تمام علوم ومعارف حتى آنهائى كه هنوز بشر به آن نرسيده است، مى باشد.
شايد بتوان گفت كه قرآن كريم نسخه اى از لوح محفوظ وكتاب مبين وامام مبين است كه طبق نص صريح قرآن همه چيز در آن احصاء شده(1) وهمه چيز حتى چيزى كه به سنگينى ذره يا كوچكتر از آن باشد، در آن وجود دارد(2) وهيچ خشك وترى نيست مگر

ــــــــــــــــــــــــــــــــــ
1 ـ وكل شىء احصيناه فى امام مبين (سوره يس، آيه 12).
2 ـ لايعزب عنه مثقال ذره فى السموات ولافى الارض ولا اصغر من ذلك الا فى كتاب مبين (سوره سباء، آيه 3).

اين كه در آن قرار گرفته(1) وهيچ سرنهانى در آسمان وزمين وجود ندارد مگر اينكه در آن آمده است(2).
البته به گفته خود قرآن، لوح محفوظ وكتاب مكنون(3) جايگاه قرآن است واين مى رساند كه نوعى سنخيت ميان اين دو وجود دارد واگر در اينجا به اتحاد ظرف ومظروف نظر بدهيم كارگزافى نكرده ايم (دقت كنيد).
علاوه بر آياتى كه خوانديم آيات ديگرى در قرآن وجود دارد كه ناظر به همين مطلب است مثلا در آيه اى پس از بيان اين حقيقت قابل دقت وتعمق كه تمام حيوانات روى زمين وپرندگان آسمان امت هائى مانند شما هستند، مى گويد:
ما فرّطنا فى الكتاب من شىء(4)
ما در كتاب، هيچ چيز را فروگذار نكرديم.
به احتمال زياد منظور از «كتاب» در اين آيه همان قرآن است واين كه بعضى از مفسران احتمال داده اند كه منظور از آن، كتاب آفرينش باشد احتمال بعيدى است زيرا اطلاق كتاب به عالم آفرينش در قرآن نيامده بلكه كتاب يا به معنى مكتوب كه شامل قرآن وساير كتب آسمانى ونامه است آمده ويا به لوح محفوظ اطلاق شده است البته از عالم آفرينش وپديده هاى هستى به عنوان «كلمه» و«كلمات» ياد شده است ولى بحث ما در واژه «كتاب» است.
همچنين در آيه ديگرى مى فرمايد:
ولقد صرفنا فى هذا القرآن للناس من كل مثل(5)

ــــــــــــــــــــــــــــــــــ
1 ـ لارطب ولايابس الا فى كتاب مبين (سوره انعام، آيه 59).
2 ـ وما من غائبته فى السماء والارض الا فى كتاب مبين (سوره نحل، آيه 75).
3 ـ بل هو قرآن مجيد فى لح محفوظ (سوره بروج، آيه 22).
4 ـ سوره انعام، آيه 38.
5 ـ سوره كهف، آيه 54.

ما در اين قرآن براى مردم همه گونه مثلى را آورديم.
البته در اين آيه صحبت از مثل هائى است كه براى تربيت مردم آورده مى شود ولى مسأله اين است كه در قرآن به ظاهر همه مثل ها را ما نمى بينيم بنابراين تعبير «كل مثل» هم مانند تعبير «كل شىء» مى شود كه بايد جاى آن را جستجو كرد.
در اينجا توجه خوانندگان عزيز را به دو روايت از ائمه معصومين(عليهم السلام) جلب مى كنيم كه در آنها تعبير «تبيان لكل شىء» به علم آنچه كه شده است ومى شود وخواهد شد، تفسير شده است:
عن ابى عبدالله(عليه السلام)، قال: انى لاعلم ما فى السموات وما فى الارض واعلم ما فى الجنة واعلم ما فى النار واعلم ما كان وما يكون ثم مكث هنيئة فرأى ان ذلك كبر على من سمعه منه فقال علمت ذلك من كتاب الله عز وجل يقول: فيه تبيان كل شىء(1)
امام صادق(عليه السلام) مى فرمايد: من آنچه را كه در آسمانهاست وآنچه را كه در زمين است مى دانم وآنچه را كه در بهشت است وآنچه را كه در آتش جهنم است مى دانم وآنچه را كه شده است ويا خواهد شد، مى دانم سپس مقدارى مكث كرد وديد كه اين مطلب براى شنونده سنگين است پس فرمود: همه اينها را از كتاب خدا دانسته ام خداوند مى فرمايد: بيان همه چيز در آن است.
قال ابو عبدالله(عليه السلام): انى لاخبر خبر السماء وخبرالارض وخبر ماكان وخبر ما هو كائن كانه فى كفى ثم قال: من كتاب الله اعلمه ان الله يقول: فيه تبيان كل شىء(2)

ــــــــــــــــــــــــــــــــــ
1 ـ اصول كافى ج 1 ص 389.
2 ـ تفسير البرهان ج 2 ص 380.

امام صادق(عليه السلام) فرمود: من خبر مى دهم از خبر آسمان وخبر زمين وخبر آنچه كه شده وخبر آنچه مى شود به طورى كه گويا در كف دست من است سپس فرمود: اينها را از كتاب خدا دانسته ام خداوند مى فرمايد بيان همه چيز در آن است.
با توجه به اين روايات وروايات ديگرى كه به همين مضمون وارد شده است معلوم مى گردد كه از نظر ائمه معصومين(عليهم السلام) قرآن كريم تمام علوم اولين وآخرين را در برگرفته است ومعارف قرآنى منحصر به مسائل تربيتى نيست وحتى علوم مادى را هم شامل مى شود.
در قرآن آياتى وجود دارد كه تفكر در آنها مى تواند در اين زمينه ما را يارى كند در اين آيات با كنايه وتصريح گوشزد شده است كه به وسيله قرآن مى توان كارهاى خارق العاده اى را انجام داد مثلا در آيه اى كه ذيلا مى آوريم دقت كنيد:
ولو انّ قرآناً سيّرت به الجبال او قطعت به الارض او كلّم به الموتى بللله الامر جميعا(1)
اگر قرآنى باشد كه به وسيله آن كوهها به حركت درآيند ويا زمين قطعه قطعه شود ويا به وسيله آن با مردگان سخن گفته شود (همين قرآن است).
هدف آيه اين است كه اگر به وسيله قرآن چنين كارهائى هم انجام بگيرد باز اهل عناد ايمان نخواهند آورد.
اما به هرحال اين آيه مى تواند اشاره اى باشد به اينكه اگر كسى كليد فهم قرآن وراز ورمزهاى مربوط به آن را به دست آورده باشد مى تواند در طبيعت اينگونه تصرف كند.

ــــــــــــــــــــــــــــــــــ
1 ـ سوره رعد، آيه 31.

همچنين حروف مقطعه كه تا كنون كسى با قاطعيت معناى آنها را بيان نكرده، براى خود عالمى دارد وبا كشف اسرار آنها مى توان با دنيائى از علوم ومعارف آشنا شد واحتمال اين كه اين حروف كليدهائى براى راهيابى به درون قرآن وبطون گوناگون آن باشد احتمال بعيدى نيست.
اتفاقاً در بعضى از روايات مطالبى درباره حروف مقطعه آمده كه تفكر وتدبر بسيارى را مى طلبد امام باقر(عليه السلام) به ابولبيد مخزومى فرمود:
يا ابالبيد ان فى حروف القرآن المقطعة لعلماً جمّا(1)
اى ابولبيد در حروف مقطعه قرآن علم سرشارى وجود دارد.
همچنين در بعضى از روايات برداشتهاى عجيبى از حروف مقطعه قرآن شده است مثلا در چند روايت امام صادق(عليه السلام) سال انقراض حكومت بنى اميه را از «المص» كه در اول سوره اعراف آمده، پيش بينى كرده است(2)
ونيز روايات متعددى كه درباره ظاهر وباطن ويا ظهر وبطن قرآن آمده واين كه قرآن بطنى دارد وبطن آن نيز بطنى دارد بسيار قابل تعمق ودقت است.
به طورى كه بارها گفته ايم قرآن كريم كه كتاب تشريعى خداوند است درست مانند عالم آفرينش است كه كتاب تكوينى خداست همان گونه كه طبيعت از عناصر گوناگونى تشكيل شده كه تا كنون حدود صد وهشت نوع عنصر كشف شده است وهر يك از آنها به تنهائى براى خود خواصى دارد وچون چند تا از آنها با هم تركيب مى شوند خاصيت جديدى پيدا مى كند ومى توان از تركيب هاى گوناگون آنها خواص بى شمارى را به دست آورد، قرآن كريم نيز به همين صورت است آيات قرآنى به تنهائى معنائى مى دهد ودر تركيب با آيه ديگرى معناى جديد پيدا مى كند وبا چيدن چند آيه در كنار هم مى توان به مطلبى پى برد كه آن آيات در تنهائى چنين مطلبى را بيان نمى كند.

ــــــــــــــــــــــــــــــــــ
1 ـ تفسير البرهان ج 2 ص 3.
2 ـ تفسير البرهان ج 2 ص 3.

در حقيقت آيات قرآنى عناصرى هستند كه مى توانند دستمايه اى براى ساختن پديده هاى علمى جديدى باشند كه از تركيب دوتائى وسه تائى وچندتائى آنها مفاهيم ومعارف بى شمارى به دست مى آيد.
چيزى كه هست اين است كه چنين كارى از عهده هر كس برنمى آيد وتنها با تأييد الهى وبا تدبير عميق در آيات قرآن انجام مى پذيرد واين ائمه معصومين(عليهم السلام)هستند كه مى توانند تمامى راز ورمزها وظهر وبطن هاى قرآن را كشف كنند البته اين مانع از آن نيست كه افراد ديگرى هم به قسمتى از اسرار خفيه قرآن پى ببرند وبا تدبر مداوم در آيات قرآن، گنجينه هائى از علوم آن را استخراج كنند.

چند صفت ديگر براى قرآن

تا كنون تعداد زيادى از صفات قرآن را كه در خود قرآن آمده است با تبويب و دسته بندى خاصى بيان كرديم و بطور اجمال توضيحاتى را در باره هر كدام از آنها داديم اكنون چند صفت از اوصاف قرآن را كه خارج از تقسيم بندى هاى گذشته هستند، در اينجا مى آوريم و اين بخش از بحث را كه مربوط به صفات قرآن است به پايان مى بريم.

قرآن در مقام تصديق

كتابهاى آسمانى پيشين
از آنجا كه پيامبران الهى همگى از يك منبع الهام مى گيرند و همگى از طريق وحى الهى پيام هاى آسمانى را دريافت مى كنند، روشن است كه كتابهاى آسمانى آنها مكمل و مصدق يكديگرند و در ميان آنها قرآن كريم كه آخرين و كاملترين كتاب آسمانى است، تصديق كننده همه كتابهاى آسمانى پيشين مى باشد اين مطلب در آيات متعددى از قرآن مجيد بيان شده و لذا يكى از صفات قرآن كه در خود قرآن آمده عبارت است از: مصدق.
بايد ديد كه قرآن چگونه كتابهاى آسمانى پيشين را تصديق مى كند و منظور از آن چيست؟ پيش از آن كه به پاسخ اين پرسش بپردازيم نمونه هائى از آياتى را كه اين مطلب در آنها آمده است با هم مى خوانيم:

 و هذا كتاب انزلناه مبارك مصدق الذى بين يديه و لتنذر ام القرى ومن حولها(1)
و اين كتابى است كه ما فرستاديم با بركت است و تصديق كننده چيزى است كه در مقابل اوست تا مردم مكه و اطراف آنرا بيم دهى.
و ما كان هذا القرآن ان يفترى من دون الله و لكن تصديق الذى بين يديه و تفصيل الكتاب لا ريب فيه من رب العالمين(2)
اين قرآن طورى نيست كه از طرف غير خدا به افتراء آمده باشد بلكه آن تصديق چيزى است كه در آن شكى نيست و از جانب پروردگار جهانيان است.
بدون شك منظور از چيزى كه پيش روى قرآن است و قرآن آنها را تصديق مى كند تورات و انجيل و كتابهاى آسمانى ديگر است. حال بايد ديد كه منظور ازتصديق كردن قرآن چيست و چگونه قرآن آن كتابها را كه در عصر نزول قرآن همگى تحريف شده بودند و قرآن از تحريف آنها خبر داده است، تصديق مى كند؟
معمولاً گفته مى شود كه قرآن اصل و اساس نزول تورات و انجيل را از جانب خداوند تصديق و گواهى مى كند. واين به معنى آن نيست كه تورات و انجيل تحريف شده مورد تأييد و تصديق قرآن است.
اين سخن براى خود سخن درستى است اما با توجه به اين كه در آيات مربوطه قرآن تصديق كننده چيزى كه پيش روى اوست (الذى بين يديه) و يا تص